Erfrecht in Nederland: testament, erfenis en de rol van de notaris

Het Nederlandse erfrecht staat in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek, en artikel 4:1 BW laat maar twee wegen open waarlangs een nalatenschap kan overgaan: erfopvolging bij versterf, of een uiterste wilsbeschikking. Een testament kan van erfopvolging bij versterf afwijken door erfgenamen aan te wijzen of door te onterven, en een derde mogelijkheid bestaat niet.

Het andere dat u vooraf moet weten: Nederland kent geen aparte rechtbank voor nalatenschappen en geen rechterlijke goedkeuring die daaraan voorafgaat. Niets hoeft aan een rechter te worden bewezen voordat een nalatenschap kan worden afgewikkeld. Het werk is verdeeld over een notaris, de griffie van een rechtbank, soms de kantonrechter, en de Belastingdienst, en wie daarbij betrokken is, hangt af van wat de erfgenamen besluiten.

Deze sectiepagina brengt die structuur in kaart. Elk van de vier onderwerpen hieronder heeft een eigen pagina; het gaat hier vooral om welke regel waar staat, en wie waarover beslist.

Informatie voor het laatst gecontroleerd op 21 juli 2026. Deze pagina geeft algemene juridische informatie over het Nederlandse recht en vormt geen juridisch advies in een individueel geval.

Wie erft zonder testament

Artikel 4:10 lid 1 BW roept vier groepen erfgenamen op, ieder in eigen recht, na elkaar. Een volgende groep komt alleen aan de beurt als niemand uit de vorige groep erft.

Artikel 4:8 lid 1 BW stelt een geregistreerd partner in heel Boek 4 BW gelijk aan een echtgenoot, zodat een geregistreerd partner op dezelfde voet onder groep a wordt geroepen. Een ongehuwde samenwonende partner wordt helemaal niet geroepen, hoe lang het stel ook heeft samengewoond en welk samenlevingscontract er ook bestaat. Dat gat is de meest voorkomende reden waarom een Nederlands stel een notaris bezoekt.

Hoe de erfdelen vervolgens worden vastgesteld, staat samen met de rest van de wettelijke erfopvolging op de pagina over erfenis. In grote lijnen verdeelt artikel 4:11 BW binnen een groep gelijkelijk, met twee correcties, en laat artikel 4:12 BW afstammelingen in de plaats treden van iemand die is overleden, onwaardig is, is onterfd of heeft verworpen: plaatsvervulling.

Twee uiterste grenzen horen hier thuis. Artikel 4:12 lid 3 BW bepaalt dat bloedverwanten die verder dan de zesde graad van de overledene staan, niet erven, en zijn de vier groepen uitgeput, dan verkrijgt de Staat de goederen van de nalatenschap onder algemene titel op het ogenblik van overlijden op grond van artikel 4:189 BW.

De wettelijke verdeling van artikel 4:13 BW is van toepassing als de overledene een echtgenoot en een of meer kinderen als erfgenamen achterlaat, tenzij het testament de hele afdeling uitsluit. De echtgenoot verkrijgt de goederen van de nalatenschap en draagt de schulden, en elk kind verkrijgt een geldvordering op de echtgenoot die pas opeisbaar wordt als de echtgenoot overlijdt, failliet wordt verklaard of tot de schuldsaneringsregeling wordt toegelaten. Die verdeling, de berekening van de vordering en wat een testament daaraan kan veranderen, staan volledig op de pagina over erfenis in Nederland.

De opbouw van Boek 4 BW

Boek 4 BW telt zes titels, en weten onder welke titel een vraag valt, is meestal genoeg om het juiste artikel te vinden.

Twee regels uit titel 4 komen voortdurend terug en horen hier in grote lijnen thuis. Artikel 4:94 BW bepaalt dat een uiterste wil alleen bij notariële akte kan worden gemaakt, of bij een onderhandse akte die bij een notaris in bewaring is gegeven, en artikel 4:97 BW bevat de smalle uitzondering, het codicil: een geheel eigenhandig geschreven, gedateerd en ondertekend stuk, beperkt tot legaten van kleding, lijfstoebehoren en bepaalde sieraden, en van bepaalde inboedel en bepaalde boeken. De vormvereisten staan volledig op de pagina over testamenten in deze sectie.

Uit afdeling 3 van diezelfde titel zijn alleen afstammelingen van de overledene legitimaris op grond van artikel 4:63 lid 2 BW, zodat een echtgenoot dat niet is, en is de legitieme portie een geldvordering en geen aandeel in de goederen van de nalatenschap. De omvang van de vordering, wie haar kan instellen en de termijn waarbinnen dat moet gebeuren, staan op de pagina over de legitieme portie.

Wie beslist waarover

Hier komt een lezer het vaakst op het verkeerde spoor terecht, omdat het Nederlandse systeem het werk verdeelt tussen een notaris en twee verschillende rechters, in plaats van alles via één rechtbank te laten lopen.

De taakverdeling tussen de twee rechters bij de wettelijke vereffening van een nalatenschap verdient een precieze omschrijving, want beide zijn erbij betrokken. De rechtbank doet de benoeming, en beslist pas na de verzoeker en, voor zover aanwezig en bekend, de erfgenamen, de boedelnotaris en de executeur te hebben gehoord of behoorlijk te hebben opgeroepen (artikel 4:206 lid 1 BW). Alles daarna loopt via de kantonrechter.

Artikel 4:210 lid 1 BW verplicht een vereffenaar om de kantonrechter alle gevraagde inlichtingen te geven en diens aanwijzingen bij de vereffening op te volgen. De kantonrechter stelt ook het loon van een door de rechtbank benoemde vereffenaar vast voordat de uitdelingslijst wordt opgemaakt (artikel 4:206 lid 3 BW), en als de baten van een nalatenschap gering zijn, kan hij een kosteloze vereffening gelasten of de vereffening geheel opheffen (artikel 4:209 lid 1 BW).

Een erfgenaam kiest tussen zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden en verwerpen, en artikel 4:191 lid 1 BW eist dat die keuze wordt verklaard bij de griffie van de rechtbank van het sterfhuis en wordt ingeschreven in het boedelregister. Op grond van artikel 4:190 lid 4 BW is een eenmaal gemaakte keuze onherroepelijk en werkt zij terug tot het ogenblik van overlijden.

Zuiver aanvaarden is van de drie geen neutrale keuze. Artikel 4:184 lid 2 onderdeel a BW maakt een erfgenaam die zuiver heeft aanvaard, aansprakelijk voor de schulden van de nalatenschap met zijn eigen vermogen, zodat de schulden van de overledene ook kunnen worden verhaald op wat die erfgenaam al bezat. Artikel 4:192 lid 1 BW kan die keuze ook via gedragingen alleen vastleggen, wanneer een erfgenaam overeenkomsten aangaat die zijn gericht op het vervreemden of bezwaren van goederen van de nalatenschap, of deze anderszins aan het verhaal van de schuldeisers onttrekt, zonder dat daarvoor enig formulier is ingediend of iets is ondertekend.

De pagina over erfenis in Nederland zet elk van de drie keuzes uiteen, het gedrag dat geldt als zuiver aanvaarden, de termijnen die de keuze bij gebreke van een verklaring vastleggen, en de korte hersteltermijn van artikel 4:194a BW voor een schuld die later aan het licht komt.

Een executeur is een extra laag en geen apart forum. Benoemd bij testament op grond van artikel 4:142 lid 1 BW, heeft de executeur tot taak de goederen van de nalatenschap te beheren en de schulden van de nalatenschap te voldoen die tijdens dat beheer opeisbaar worden (artikel 4:144 lid 1 BW). Er is geen aparte pagina voor dit ambt: de benoeming staat in artikel 4:142 BW en de taak in artikel 4:144 BW.

De verklaring van erfrecht

Een verklaring van erfrecht is een notariële akte waarin een notaris een of meer van de feiten vastlegt die zijn opgesomd in artikel 4:188 lid 1 BW:

• wie de erfgenamen zijn en voor welke erfdelen, en of zij al hebben aanvaard (onderdeel a)
• of de langstlevende echtgenoot een vruchtgebruik heeft op goederen van de nalatenschap, en onder welke voorwaarden (onderdeel b)
• of de nalatenschap is verdeeld op grond van artikel 4:13 BW (onderdeel c)
• of het beheer is toevertrouwd aan executeurs, testamentair bewindvoerders of benoemde vereffenaars, met welke bevoegdheden, en wie die personen zijn (onderdelen d en e)

Zij bestaat om derden zekerheid te geven over wie mag handelen. Een bank die wordt gevraagd de rekeningen van een overleden klant vrij te geven, of een koper van een woning die tot een nalatenschap behoorde, heeft haar over het algemeen nodig voordat met wie dan ook wordt gehandeld. Niets in Boek 4 BW maakt haar verplicht bij elke nalatenschap, maar in de praktijk is zij wat de afwikkeling ontsluit.

Het opstellen ervan is onderzoekswerk en geen formaliteit. De notaris raadpleegt het Centraal Testamentenregister op een testament, vraagt het op bij de notaris die het onder zich heeft, legt het uit waar het voor meer dan één lezing vatbaar is, spoort de erfgenamen op via de registers en waar nodig via gemeenten of instanties in het buitenland, controleert hun identiteit en vraagt elk van hen om de keuze tot aanvaarding of verwerping te maken. Weigeren erfgenamen te kiezen, dan loopt de verklaring vertraging op.

Het Centraal Testamentenregister (CTR) legt alleen vast dat een testament bestaat, de datum waarop het is gemaakt en de notaris die het onder zich heeft, nooit de inhoud ervan, en een navraag over een overleden persoon is kosteloos. Een navraag over iemand die nog leeft, is niet volledig gesloten: notaris.nl vermeldt dat de persoon zelf, diens bewindvoerder of curator, of in bepaalde gevallen iemand met een notariële volmacht, navraag kan doen. Wat het register bevat en hoe een navraag wordt gedaan, staat op de pagina over testamenten in Nederland.

De rest van deze sectie

Onder erfrecht in Nederland vallen nog vier andere onderwerpen, en elk daarvan is een eigen pagina in plaats van een alinea hier.

• Erfbelasting in Nederland: wie wordt belast, de tarieven en vrijstellingen voor 2026, de verhoging met 80% voor afstammelingen in de tweede of verdere graad, en een rekenhulp.
• Erfenis: de wettelijke erfopvolging in volle omvang, de wettelijke verdeling van artikel 4:13 BW, en de keuze tussen zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden en verwerpen.
• Testament: bekwaamheid, het vereiste van een notariële akte uit artikel 4:94 BW, het codicil, herroeping en registratie in het Centraal Testamentenregister.
• De legitieme portie: wie legitimaris is, hoe de vordering wordt berekend, en binnen welke termijn zij moet worden opgeëist.

De bredere structuur van het Nederlandse recht, met inbegrip van de hierboven genoemde wetboeken en rechters, staat op het overzicht van het Nederlandse recht.