Belgische wetgeving over smaad en laster: strafrecht, civiel recht en verweer

In België is smaad zowel een strafbaar feit als een burgerrechtelijke onrechtmatige daad. Het Strafwetboek (Code pénal / Strafwetboek) bestraft laster en eerroof in de artikelen 443 tot 453, en het Burgerlijk Wetboek biedt de benadeelde de mogelijkheid om op grond van de algemene foutregel (historisch artikel 1382, thans Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek) een vordering in te stellen tot schadevergoeding en rechtzetting.

Voor een vollediger overzicht van het onderscheid tussen laster en eerroof, de strafrechtelijke en burgerrechtelijke wegen en de wijzigingen door het nieuwe Strafwetboek van 2026, zie onze gedetailleerde gids over laster en eerroof in België, onderdeel van onze bredere behandeling van het Belgisch recht.

Is smaad in België civielrechtelijk, strafrechtelijk, of beide?

Het is beide. België stelt aantastingen van de eer strafbaar in het Strafwetboek en biedt de benadeelde daarnaast de mogelijkheid om bij de burgerlijke rechter te procederen. De strafrechtelijke eerroofmisdrijven zijn gegroepeerd in de artikelen 443 tot 453 en omvatten laster (calomnie), eerroof (diffamation), lasterlijke aangifte en belediging (injure). Aan de burgerrechtelijke kant kent België geen afzonderlijke civiele smaadwet; in plaats daarvan wordt een lasterlijke uitlating behandeld als een fout onder de algemene regel van de buitencontractuele aansprakelijkheid. Die regel stond historisch in de artikelen 1382 en 1383 van het oude Burgerlijk Wetboek en is, sinds de inwerkingtreding van Boek 6 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek op 1 januari 2025, thans daarin opgenomen. Een slachtoffer moet een fout, schade en een oorzakelijk verband aantonen. Vanwege de grondwettelijke jury-regel voor drukpersmisdrijven is de burgerlijke weg in de praktijk de belangrijkste route voor mediazaken.

Wat geldt als strafbare smaad onder het Strafwetboek?

Het Belgische recht draait om de vraag of de wet het bewijs van het beweerde feit toelaat. Artikel 443 omschrijft het kernmisdrijf als het kwaadwillig toeschrijven aan een persoon van een bepaald feit dat van dien aard is dat het zijn eer kan aantasten of hem aan de openbare verachting kan blootstellen, en waarvan geen wettelijk bewijs wordt geleverd. Het is laster wanneer de wet het bewijs van het toegeschreven feit toelaat, en eerroof wanneer de wet dat bewijs niet toelaat. Artikel 444 vereist dat de toeschrijving gebeurt met ruchtbaarheid, bijvoorbeeld in openbare bijeenkomsten of plaatsen, in geschriften die gedrukt of anderszins verspreid worden, of in enige andere gepubliceerde vorm. De straf op grond van artikel 444 is een gevangenisstraf van acht dagen tot een jaar en een geldboete, waarbij de wettelijke boetebedragen worden vermenigvuldigd met de opdeciemen die op alle Belgische geldboetes van toepassing zijn.

Let op: Belgische strafrechtelijke geldboetes worden vermeld tegen nominale, historische bedragen (bijvoorbeeld 26 tot 200 euro), maar deze worden vermenigvuldigd met wettelijke opdeciemen, zodat het werkelijk te betalen bedrag aanzienlijk hoger ligt dan het bedrag dat in het artikel wordt genoemd.

Hoe zit het met belediging en lasterlijke aangifte?

Naast laster en eerroof behandelt het Strafwetboek twee verwante misdrijven. Belediging (injure) op grond van artikel 448 betreft beledigende uitdrukkingen of minachtende termen die geen bepaald feit toeschrijven, en kent lichtere straffen, doorgaans een korte gevangenisstraf van acht dagen tot twee maanden en een geldboete wanneer het misdrijf met ruchtbaarheid wordt gepleegd. Lasterlijke aangifte (dénonciation calomnieuse) op grond van artikel 445 betreft het doen van een kwaadwillige, valse beschuldiging bij een overheid, en kent een gevangenisstraf van vijftien dagen tot zes maanden en een geldboete. De verhoogde minimumstraffen voor haatmisdrijven kunnen van toepassing zijn wanneer de toeschrijving is ingegeven door discriminatie op grond van beschermde kenmerken zoals afkomst, leeftijd, handicap, seksuele geaardheid of geloofsovertuiging.

Welke verweren en privileges gelden er?

De belangrijkste verweren volgen de structuur van artikel 443. Voor laster vormt het bewijs dat het toegeschreven feit waar is, een volledig verweer, aangezien laster per definitie betrekking heeft op feiten waarvan de wet het bewijs toelaat. Eerroof daarentegen betreft feiten waarvan de wet het bewijs niet toelaat, zoals aangelegenheden die worden beschermd door het privéleven, zodat waarheid daar doorgaans geen verweer biedt. Het vereiste van kwaadwilligheid (méchanceté) betekent dat een te goeder trouw en zonder opzet om te schaden gedane uitlating buiten het misdrijf kan vallen, en de Belgische rechtspraak geeft, in toepassing van artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, meer ruimte aan waardeoordelen en aan journalistiek over aangelegenheden van publiek belang. Nauwkeurige verslaggeving over parlementaire en gerechtelijke procedures geniet eveneens bescherming.

Waarom wordt de pers zelden strafrechtelijk vervolgd?

De Belgische Grondwet behandelt drukpersmisdrijven op bijzondere wijze. Op grond van artikel 150 van de Grondwet moeten drukpersmisdrijven worden berecht door een volksjury in het Hof van Assisen, en niet door een gewone strafrechter. Een grondwetsherziening van 1999 voorzag in een uitzondering voor drukpersmisdrijven ingegeven door racisme of xenofobie, die wel voor de correctionele rechtbank kunnen komen, maar gewone smaad via de pers blijft onder de exclusieve bevoegdheid van de jury vallen. Omdat assisenprocessen traag en kostbaar zijn en voorbehouden blijven aan de ernstigste zaken, vervolgt het Openbaar Ministerie perssmaad daar zelden, wat commentatoren omschrijven als een vorm van feitelijke straffeloosheid voor drukpersmisdrijven. Het Hof van Cassatie heeft het begrip drukpersmisdrijf uitgebreid tot online gepubliceerde meningen. Het praktische gevolg is dat de meeste smaad via de media, met inbegrip van onlinemedia, wordt behandeld als een burgerrechtelijke onrechtmatige daad.

Welke rechtsmiddelen, schadevergoedingen en verjaringstermijnen gelden er?

Aan de burgerlijke kant kan een eiser die in het gelijk wordt gesteld, een vergoeding krijgen voor materiële en morele schade, en kan de rechter maatregelen bevelen zoals de publicatie van het vonnis of een rechtzetting. De Belgische schadevergoeding is compensatoir en kent geen wettelijk maximum. De civiele verjaringstermijn volgt de algemene regel die nu in het Burgerlijk Wetboek staat: een vordering verjaart vijf jaar nadat het slachtoffer kennis krijgt van de schade en van de identiteit van de aansprakelijke persoon, en in ieder geval twintig jaar na het feit dat de schade heeft veroorzaakt. Aan de strafrechtelijke kant worden eerroofmisdrijven op grond van artikel 443 en volgende alleen vervolgd op klacht van het slachtoffer, en kennen drukpersmisdrijven de kortere verjaringstermijn van drie maanden zoals vastgelegd in de perswet van 20 juli 1831, te rekenen vanaf de dag van het misdrijf of de laatste vervolgingshandeling.

Hoe wordt online smaad behandeld, en hoe stel je een vordering in?

Dezelfde regels gelden voor online uitlatingen, waaronder berichten op sociale media, reviews en reacties, en het Hof van Cassatie heeft bevestigd dat lasterlijke inhoud die online wordt gepubliceerd, voor grondwettelijke doeleinden als drukpersmisdrijf kan gelden. Om een vordering in te stellen, brengt een slachtoffer meestal een civiele vordering aan bij de gewone burgerlijke rechtbank (rechtbank van eerste aanleg) voor schadevergoeding en rechtzettingsmaatregelen, vaak de meer realistische route gezien de jury-regel voor strafrechtelijke perszaken. Een strafklacht kan worden ingediend bij het Openbaar Ministerie voor niet-drukpersgebonden eermisdrijven, en een slachtoffer kan zich als burgerlijke partij voegen in een strafzaak om schadevergoeding te vorderen. Dit is algemene informatie over Belgisch recht en geen juridisch advies voor een specifiek geschil.

Wat verandert er op 1 september 2026?

Een volledig nieuw Strafwetboek werd op 29 februari 2024 aangenomen en op 8 april 2024 in het Belgisch Staatsblad bekendgemaakt, in de vorm van twee afzonderlijke wetten: een wet tot invoering van boek I, de algemene regels van het strafrecht, en een wet tot invoering van boek II, waarin de misdrijven zelf zijn samengebracht. Het treedt in werking op 1 september 2026. Boek I bepaalde zelf een inwerkingtreding twee jaar na de bekendmaking, wat 8 april 2026 zou zijn geweest, en die datum werd uitgesteld tot 1 september 2026 omdat de aangepaste wetgeving inzake verkeer, wapens, drugs en gemeentelijke administratieve sancties niet tijdig was afgerond.

Het nieuwe wetboek laat de oude driedeling tussen misdaad, wanbedrijf en overtreding vallen en vervangt die door acht strafniveaus. Op grond van artikel 36 van boek I bestaat een straf van niveau 1 voor een natuurlijke persoon uit een geldboete van 200 euro tot ten hoogste 20.000 euro, een werkstraf van twintig tot ten hoogste honderdtwintig uur, een probatiestraf van zes tot ten hoogste twaalf maanden, verbeurdverklaring, een geldstraf vastgesteld op basis van het uit het misdrijf behaalde voordeel, of een veroordeling bij schuldigverklaring. Er is helemaal geen gevangenisstraf aan verbonden. Onder de nieuwe schaal begint de gevangenisstraf pas bij niveau 2, van zes maanden tot ten hoogste drie jaar.

Boek II brengt de eermisdrijven samen in hoofdstuk 6, afdeling 3, met als opschrift Laster en belediging, in de artikelen 240 tot 246. Daar zit de inhoudelijke wijziging. Het oude onderscheid op grond van de bewijsbaarheid verdwijnt. De opsplitsing van artikel 443 tussen laster, waarbij de wet het bewijs van het toegeschreven feit toelaat, en eerroof, waarbij de wet dat bewijs niet toelaat, wordt vervangen door een enkel misdrijf van laster in artikel 240. Dat wordt omschreven als het in het openbaar met kwaadwillig opzet aan een persoon een bepaald feit ten laste leggen dat zijn eer kan krenken of hem aan de openbare verachting kan blootstellen. De ruchtbaarheid zit daarmee in de omschrijving zelf vervat, in plaats van te worden opgelegd door een afzonderlijk artikel zoals nu bij artikel 444 het geval is.

In plaats van de toets van de bewijsbaarheid geeft artikel 240 de beklaagde een verweer: er is geen laster indien de van laster betichte persoon door enig middel geloofwaardig maakt dat het ten laste gelegde feit aannemelijk is. Dat verweer geldt niet wanneer de aantijging van een bepaald feit is gedaan met het oogmerk om te schaden zonder enige reden van openbaar of privaat belang.

De omringende bepalingen komen in herkenbare vorm terug. Artikel 241 schorst de vordering wegens laster zolang het ten laste gelegde feit zelf voorwerp is van een strafvervolging of van een aangifte waarover nog geen uitspraak is gedaan. De artikelen 242 en 243 behouden de lasterlijke aangifte bij de overheid en de lasterlijke aantijging tegen een ondergeschikte als afzonderlijke misdrijven. Artikel 244 behoudt de belediging, artikel 245 voegt een verzwarende factor toe wanneer het slachtoffer een minderjarige of een persoon in een kwetsbare toestand is, en artikel 246 behoudt de onschendbaarheid voor woorden die voor de rechtbank zijn gesproken en geschriften die aan de rechtbank zijn overgelegd, voor zover die op de zaak of op de partijen betrekking hebben. Al deze misdrijven bevinden zich op niveau 1. De term eerroof komt in boek II nergens meer voor.