Luật phỉ báng, vu khống tại Việt Nam: dân sự và hình sự

Hành vi phỉ báng, vu khống tại Việt Nam vừa là một hành vi vi phạm dân sự vừa là một tội phạm hình sự. Danh dự, nhân phẩm và uy tín được bảo vệ theo Điều 34 Bộ luật Dân sự năm 2015, trong khi Bộ luật Hình sự năm 2015 hình sự hóa hành vi làm nhục người khác tại Điều 155 và vu khống (loan truyền thông tin sai sự thật) tại Điều 156, với hành vi trên mạng cũng có thể bị xử lý theo Điều 331 và các quy định về an ninh mạng.

Thế nào là hành vi phỉ báng, vu khống tại Việt Nam

Pháp luật Việt Nam chia tổn hại về uy tín thành hai nhóm hành vi: làm nhục và vu khống. Điều 155 Bộ luật Hình sự năm 2015, với tên gọi tội làm nhục người khác, nhắm đến hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác, bao gồm hành vi lăng mạ hoặc hạ thấp nhân phẩm. Điều 156, về tội vu khống, nhắm đến hành vi bịa đặt hoặc loan truyền thông tin biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm danh dự hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, và cũng bao gồm hành vi bịa đặt để tố cáo người khác phạm tội với cơ quan có thẩm quyền. Về mặt dân sự, Điều 34 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ, cho phép một người yêu cầu tòa án bác bỏ thông tin làm ảnh hưởng xấu đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của mình. Cả cá nhân lẫn, thông qua các quy định liên quan, tổ chức đều có thể bảo vệ uy tín của mình.

Trách nhiệm dân sự theo Bộ luật Dân sự

Trách nhiệm dân sự đối với hành vi phỉ báng, vu khống tại Việt Nam dựa trên Điều 34 Bộ luật Dân sự năm 2015, quy định bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín và cho phép một người yêu cầu tòa án bác bỏ thông tin gây tổn hại cũng như yêu cầu gỡ bỏ hoặc cải chính khi thông tin đó xuất hiện trên phương tiện thông tin đại chúng. Khi tổn hại xảy ra ngoài hợp đồng, các quy định chung về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng tại Điều 584 và quy định cụ thể tại Điều 592 cho phép yêu cầu bồi thường thiệt hại về danh dự, nhân phẩm, uy tín. Các tòa án nhìn chung áp dụng đồng thời Điều 34 và Điều 592 trong các tranh chấp về uy tín ngoài hợp đồng. Các biện pháp khắc phục mà nguyên đơn dân sự có thể yêu cầu bao gồm xin lỗi công khai, cải chính hoặc gỡ bỏ thông tin vi phạm, và bồi thường bằng tiền cho cả chi phí khắc phục hậu quả lẫn tổn thất thực tế, cùng với một khoản bổ sung cho tổn thất về tinh thần.

Trách nhiệm hình sự và mức xử phạt

Việt Nam duy trì trách nhiệm hình sự đối với cả hành vi làm nhục lẫn vu khống, và bổ sung thêm một tội danh về trật tự công cộng có phạm vi rộng tại Điều 331. Các số liệu dưới đây phản ánh Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi năm 2017.

Lưu ý: Điều 331 được soạn thảo với phạm vi rộng, bao trùm việc lợi dụng quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do lập hội và các quyền tự do dân chủ khác để xâm phạm lợi ích của Nhà nước hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, và các tổ chức giám sát nhân quyền ghi nhận điều luật này thường được áp dụng để xử lý những người chỉ trích trên mạng.

Các căn cứ bào chữa

Vì tội vu khống theo Điều 156 xoay quanh thông tin bịa đặt hoặc biết rõ là sai sự thật, nên tính xác thực đóng vai trò trung tâm: một phát ngôn có nội dung sự việc về cơ bản chính xác thì không nên cấu thành các yếu tố của tội vu khống, mặc dù nó vẫn có thể làm phát sinh vấn đề về làm nhục hoặc quyền riêng tư nếu được thể hiện theo cách hạ thấp nhân phẩm. Yếu tố thiếu ý chí phạm tội cũng quan trọng, vì tội vu khống được xây dựng dựa trên việc biết rõ và cố ý loan truyền thông tin sai sự thật. Đối với tội làm nhục theo Điều 155, hành vi phải là sự xúc phạm nghiêm trọng đến nhân phẩm, danh dự, do đó những lời chỉ trích nhỏ nhặt hoặc mang tính công bằng có thể không đủ để cấu thành tội này. Trong một vụ kiện dân sự theo Điều 34, bị đơn có thể phản đối yêu cầu gỡ bỏ và bồi thường bằng cách chứng minh phát ngôn đó là đúng sự thật hoặc trên thực tế không làm giảm danh dự, nhân phẩm, uy tín của nguyên đơn. Pháp luật Việt Nam không quy định thành văn các căn cứ bào chữa rộng về nhân vật của công chúng hoặc lợi ích công cộng như trong một số hệ thống thông luật.

Biện pháp khắc phục và bồi thường thiệt hại

Nguyên đơn trong vụ kiện dân sự theo Bộ luật Dân sự có thể yêu cầu tòa án ra lệnh bác bỏ, gỡ bỏ hoặc cải chính thông tin vi phạm, yêu cầu xin lỗi công khai, và tuyên bồi thường thiệt hại. Điều 592 quy định khoản bồi thường thiệt hại về danh dự, nhân phẩm, uy tín bao gồm chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại, thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút, và một khoản bổ sung cho tổn thất về tinh thần mà các bên có thể thỏa thuận hoặc, nếu không thỏa thuận được, do tòa án ấn định trong giới hạn luật định gắn với mức lương cơ sở. Do đó, khoản bồi thường tổn thất tinh thần được xây dựng theo một cách tiếp cận có cấu trúc chứ không phải theo cách mở. Trong vụ án hình sự, tòa án áp dụng hình phạt theo luật định và cũng có thể yêu cầu người phạm tội bồi thường dân sự và xin lỗi công khai như một phần của, hoặc song song với, bản án hình sự.

Thời hiệu khởi kiện

Các vụ kiện dân sự yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, bao gồm thiệt hại về danh dự, nhân phẩm, chịu sự điều chỉnh của quy định về thời hiệu trong Bộ luật Dân sự năm 2015, quy định thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại là ba năm, tính từ ngày người có quyền, lợi ích hợp pháp biết hoặc phải biết rằng quyền và lợi ích của mình bị xâm phạm. Do nội dung trên mạng có thể tiếp tục tồn tại và có thể bị chia sẻ lại, thời điểm bắt đầu tính thời hiệu trên thực tế có thể gây tranh cãi, vì vậy nên hành động kịp thời. Các quy định hình sự không chịu sự điều chỉnh của quy tắc thời hiệu dân sự nói trên mà thay vào đó chịu sự điều chỉnh của chế độ thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự, thay đổi tùy theo mức độ nghiêm trọng của tội danh.

Phỉ báng, vu khống trên mạng

Hành vi phỉ báng, vu khống trên mạng và mạng xã hội được xử lý đầy đủ tại Việt Nam và là một trọng tâm thực thi đặc biệt. Hành vi làm nhục và vu khống được thực hiện thông qua mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử được coi là tình tiết tăng nặng theo Điều 155 và Điều 156, có thể làm tăng mức hình phạt áp dụng. Điều 331 cũng được áp dụng rộng rãi đối với các bài đăng bị cho là lợi dụng quyền tự do dân chủ. Ngoài Bộ luật Hình sự, Luật An ninh mạng và các nghị định hướng dẫn thi hành đặt ra các quy tắc về nội dung cũng như nghĩa vụ lưu trữ dữ liệu trong nước và hợp tác đối với các nền tảng trực tuyến, còn các quy định xử phạt hành chính theo các nghị định về quản lý mạng xã hội và thông tin cho phép xử phạt hành vi loan truyền thông tin sai sự thật hoặc mang tính phỉ báng trên mạng. Nguyên đơn dân sự cũng có thể yêu cầu tòa án buộc nền tảng hoặc nhà xuất bản gỡ bỏ hoặc cải chính nội dung theo Điều 34.

Lưu ý: Việc thực hiện hành vi làm nhục hoặc vu khống thông qua mạng máy tính hoặc mạng viễn thông là tình tiết tăng nặng theo Điều 155 và Điều 156, vì vậy một bài đăng trên mạng có thể phải chịu mức phạt cao hơn so với cùng nội dung đó khi được nói ngoài đời thực.

Cách thức khởi kiện

Con đường hình sự thường bắt đầu bằng việc nạn nhân nộp đơn tố giác hoặc tin báo tội phạm với cơ quan công an, sau đó cơ quan điều tra và viện kiểm sát quyết định có truy tố hay không, và Tòa án nhân dân xét xử vụ án, có thể áp dụng hình phạt tù, cải tạo không giam giữ, hoặc phạt tiền, cộng với bồi thường dân sự. Một vụ kiện dân sự yêu cầu bồi thường thiệt hại về danh dự, nhân phẩm được nộp tại Tòa án nhân dân, nơi nguyên đơn trình bày về phát ngôn, tính sai sự thật hoặc tính chất hạ thấp nhân phẩm của nó, việc công bố, và thiệt hại phát sinh, đồng thời yêu cầu gỡ bỏ hoặc cải chính, xin lỗi, và bồi thường theo Điều 34 và Điều 592. Nhiều tranh chấp cũng được xử lý qua kênh hành chính, nơi cơ quan chức năng có thể xử phạt hành vi loan truyền thông tin sai sự thật trên mạng theo các nghị định liên quan mà không cần qua xét xử tại tòa.