Νόμοι Δυσφήμισης στην Ελλάδα: Αστική, Ποινική Ευθύνη και Υπερασπίσεις

Στην Ελλάδα, η δυσφήμιση αποτελεί τόσο ποινικό αδίκημα όσο και αστική αδικοπραξία, όμως η ποινική πτυχή περιορίστηκε σημαντικά το 2024. Ο Νόμος 5090/2024 κατάργησε την απλή δυσφήμιση (πρώην άρθρο 362 του Ποινικού Κώδικα), αφήνοντας σε ισχύ την εξύβριση (άρθρο 361) και τη συκοφαντική δυσφήμιση (άρθρο 363), ενώ ο Αστικός Κώδικας επιτρέπει στον ζημιωθέντα να ζητήσει δικαστικά την άρση της προσβολής και χρηματική αποζημίωση.

Η δυσφήμιση στην Ελλάδα είναι αστικό, ποινικό ή αμφότερα;

Είναι και τα δύο. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει τις προσβολές της προσωπικής τιμής ταυτόχρονα ως ποινικά αδικήματα και ως αστικές αδικοπραξίες. Στην ποινική πλευρά, ο Ποινικός Κώδικας ομαδοποιεί τα εγκλήματα κατά της τιμής, και μετά τον Νόμο 5090/2024 τα αδικήματα που παραμένουν σε ισχύ είναι η εξύβριση (άρθρο 361) και η συκοφαντική δυσφήμιση (άρθρο 363). Το αυτοτελές αδίκημα της απλής δυσφήμισης, πρώην άρθρο 362, καταργήθηκε. Στην αστική πλευρά, ο Αστικός Κώδικας προστατεύει το δικαίωμα της προσωπικότητας στα άρθρα 57 έως 59, και όποιος υφίσταται παράνομη προσβολή της τιμής ή της υπόληψής του μπορεί να ασκήσει αγωγή αδικοπραξίας βάσει των άρθρων 914 και 919 και να αξιώσει χρηματική ικανοποίηση για ηθική βλάβη βάσει του άρθρου 932. Τα δικαιώματα αυτά στηρίζονται στο Σύνταγμα, το οποίο προστατεύει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας (άρθρα 2 και 5) παράλληλα με την ελευθερία έκφρασης και τον Τύπο (άρθρο 14). Μία και μόνη ψευδής δήλωση μπορεί συνεπώς να εκθέσει τον ομιλητή τόσο σε ποινική έγκληση όσο και σε αστική αγωγή αποζημίωσης και ανάκλησης.

Τι συνιστά ποινική δυσφήμιση στην Ελλάδα μετά τη μεταρρύθμιση του 2024;

Η μεταρρύθμιση του 2024 αναδιαμόρφωσε τα αδικήματα. Η εξύβριση κατά το άρθρο 361 καλύπτει πλέον έκφραση που προσβάλλει την τιμή ή την υπόληψη άλλου προσώπου και, στη σημερινή της μορφή, απαιτεί πρόθεση εξύβρισης. Το βασικό αδίκημα τιμωρείται με φυλάκιση έως έξι μήνες. Επιβαρυμένη μορφή εφαρμόζεται όταν η εξύβριση τελείται δημόσια ή μέσω διαδικτύου και αφορά την ιδιωτική ή οικογενειακή ζωή του θύματος, οπότε τιμωρείται με φυλάκιση έως δύο έτη ή χρηματική ποινή. Η συκοφαντική δυσφήμιση κατά το άρθρο 363 εφαρμόζεται όταν κάποιος, ενώπιον τρίτου, ισχυρίζεται ή διαδίδει για άλλον γεγονός που είναι ψευδές και το οποίο ο ίδιος γνωρίζει ότι είναι ψευδές, εφόσον το γεγονός αυτό μπορεί να βλάψει την τιμή ή την υπόληψη. Τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον τριών μηνών, με δυνατότητα προσθήκης χρηματικής ποινής. Επειδή ο Νόμος 5090/2024 κατάργησε το αυτοτελές αδίκημα της δυσφήμισης (πρώην άρθρο 362), μια αναληθής και βλαπτική δήλωση που γίνεται χωρίς απόδειξη εν γνώσει ψεύδους εμπίπτει πλέον, εφόσον εμπίπτει κάπου, στην εξύβριση.

Προσοχή: Οργανισμοί παρακολούθησης της ελευθερίας του Τύπου, μεταξύ των οποίων το International Press Institute, εξακολουθούν να ζητούν την πλήρη κατάργηση των ποινικών αδικημάτων κατά της τιμής. Η μεταρρύθμιση του 2024 κατάργησε την απλή δυσφήμιση, διατήρησε όμως την εξύβριση και τη συκοφαντική δυσφήμιση ως αδικήματα που επισύρουν στερητική της ελευθερίας ποινή.

Πώς λειτουργεί η αστική ευθύνη;

Η αστική ευθύνη απορρέει από το δικαίωμα της προσωπικότητας και από το γενικό δίκαιο των αδικοπραξιών. Βάσει του άρθρου 57 του Αστικού Κώδικα, όποιος υφίσταται παράνομη προσβολή της προσωπικότητάς του μπορεί να απαιτήσει την άρση της προσβολής και την παράλειψή της στο μέλλον, ενώ το άρθρο 59 επιτρέπει στο δικαστήριο, κατόπιν αιτήματος του ζημιωθέντος, να διατάξει χρηματική ικανοποίηση για ηθική βλάβη καθώς και δημοσίευση απόφασης που αποκαθιστά την αλήθεια. Οι γενικές διατάξεις περί αδικοπραξιών στηρίζουν αυτά τα ένδικα μέσα: το άρθρο 914 θεμελιώνει ευθύνη για παράνομη και υπαίτια ζημία, το άρθρο 919 καλύπτει ζημία που προκαλείται εκ προθέσεως κατά τρόπο αντίθετο προς τα χρηστά ήθη, και το άρθρο 932 επιτρέπει στο δικαστήριο να επιδικάσει εύλογη χρηματική ικανοποίηση για ηθική (μη περιουσιακή) βλάβη. Τα ελληνικά δικαστήρια εκτιμούν την ηθική βλάβη με βάση την αρχή της αναλογικότητας, και δεν υπάρχει γενικό νομοθετικό ανώτατο όριο. Η δυσφήμιση μέσω Τύπου διέπεται επίσης από τον Νόμο 1178/1981, ο οποίος καθιστά τους ιδιοκτήτες και εκδότες έντυπων μέσων αστικά υπεύθυνους για ηθική βλάβη που προκαλείται από ανακριβές δημοσίευμα. Ο νομοθέτης κατάργησε τη διάταξη περί ελάχιστης αποζημίωσης του νόμου αυτού τον Δεκέμβριο του 2015 και υιοθέτησε αναλογική εκτίμηση.

Ποιες υπερασπίσεις και προνόμια ισχύουν;

Οι υπερασπίσεις άλλαξαν ουσιωδώς το 2024. Πριν από τη μεταρρύθμιση, η απόδειξη ότι ένα διαδοθέν γεγονός ήταν αληθές συνήθως ανέτρεπε την κατηγορία δυσφήμισης, ενώ η διάταξη περί δικαιολογημένου συμφέροντος (πρώην άρθρο 367) προστάτευε δηλώσεις που γίνονταν κατά την άσκηση καθήκοντος ή δικαιώματος ή για την προάσπιση άλλου νόμιμου συμφέροντος, διάταξη που τα δικαστήρια εφάρμοζαν σε δημοσιογραφική, επιστημονική, καλλιτεχνική και πολιτική έκφραση. Ο Νόμος 5090/2024 κατάργησε την υπεράσπιση του δικαιολογημένου συμφέροντος καθώς και τη σχετική διάταξη περί αλήθειας που συνδεόταν με το πρώην αδίκημα της δυσφήμισης. Ως αποτέλεσμα, οι κωδικοποιημένες νομοθετικές υπερασπίσεις που παλαιότερα προστάτευαν την ελευθερία λόγου έχουν περιοριστεί, και τα ελληνικά δικαστήρια σταθμίζουν πλέον την ελευθερία έκφρασης έναντι της τιμής κυρίως μέσω του άρθρου 14 του Συντάγματος και της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου βάσει του άρθρου 10 της Σύμβασης, η οποία παρέχει ευρύτερο περιθώριο σε σχόλια για δημόσια πρόσωπα και ζητήματα δημόσιου διαλόγου σε σχέση με προσβολές ιδιωτών.

Ποια είναι η προθεσμία παραγραφής;

Υπάρχουν δύο ξεχωριστές προθεσμίες. Στην αστική πλευρά, οι αξιώσεις αδικοπραξίας για δυσφήμιση παραγράφονται κατά κανόνα σε πέντε έτη από την ημερομηνία που ο ζημιωθείς έλαβε γνώση τόσο της ζημίας όσο και του υπόχρεου προσώπου, με απώτατο χρονικό όριο τα είκοσι έτη από την αδικοπρακτική πράξη, σύμφωνα με τους κανόνες παραγραφής του Αστικού Κώδικα. Στην ποινική πλευρά, η εξύβριση και η συκοφαντική δυσφήμιση είναι πλημμελήματα, οπότε η δίωξη παραγράφεται κατά κανόνα μετά από πέντε έτη σύμφωνα με τους κανόνες του Ποινικού Κώδικα περί παραγραφής των εγκλημάτων. Χωριστά, επειδή πρόκειται για αδικήματα που διώκονται κατ' έγκληση, το θύμα πρέπει να υποβάλει έγκληση προκειμένου να προχωρήσει η υπόθεση, συνήθως εντός τριών μηνών από τότε που έλαβε γνώση της πράξης και του δράστη. Όποιος αντιμετωπίζει προθεσμία θα πρέπει να επιβεβαιώνει την ισχύουσα προθεσμία με βάση τον νόμο, καθώς οι κανόνες παραγραφής εξαρτώνται από τον ακριβή χαρακτηρισμό του αδικήματος.

Πώς αντιμετωπίζεται η δυσφήμιση στο διαδίκτυο;

Το ίδιο ουσιαστικό δίκαιο εφαρμόζεται σε δηλώσεις που γίνονται στο διαδίκτυο, συμπεριλαμβανομένων των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των ενοτήτων σχολίων. Η επιβαρυμένη μορφή της εξύβρισης κατά το άρθρο 361 καλύπτει πλέον ρητά πράξεις που τελούνται μέσω διαδικτύου, ενώ οι αστικές διατάξεις των άρθρων 57 έως 59 και 914 έως 932 εφαρμόζονται και στη διαδικτυακή δημοσίευση. Για τις πλατφόρμες και τους παρόχους φιλοξενίας, η ευθύνη των μεσαζόντων διέπεται από το Προεδρικό Διάταγμα 131/2003, το οποίο ενσωμάτωσε την Οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το ηλεκτρονικό εμπόριο (2000/31/ΕΚ). Το διάταγμα αυτό παρέχει ασφαλή λιμένα για απλή μετάδοση, προσωρινή αποθήκευση και φιλοξενία, με αποτέλεσμα ένας μεσάζων να μην ευθύνεται κατά κανόνα για περιεχόμενο τρίτων εφόσον δεν το δημιούργησε, δεν το επέλεξε ούτε το τροποποίησε και ενεργεί άμεσα για την αφαίρεση ή την απενεργοποίηση της πρόσβασης μόλις λάβει γνώση ότι το περιεχόμενο είναι παράνομο. Ο Κανονισμός της ΕΕ για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες προσθέτει περαιτέρω υποχρεώσεις για τις μεγαλύτερες πλατφόρμες.

Πώς ασκείται αξίωση δυσφήμισης στην Ελλάδα;

Υπάρχουν δύο δρόμοι, που συχνά χρησιμοποιούνται παράλληλα. Στην ποινική οδό, επειδή η εξύβριση και η συκοφαντική δυσφήμιση διώκονται κατ' έγκληση, το θύμα υποβάλλει έγκληση και η υπόθεση εκδικάζεται ενώπιον του Πλημμελειοδικείου. Το θύμα μπορεί να παραστεί στην ποινική διαδικασία ως πολιτικώς ενάγων για να διεκδικήσει εκεί αποζημίωση. Στην αστική οδό, ο ζημιωθείς ασκεί αγωγή ενώπιον του αρμόδιου πολιτικού δικαστηρίου, συνήθως του Πρωτοδικείου, ζητώντας την άρση της προσβολής και τη διάταξη παράλειψης στο μέλλον βάσει του άρθρου 57, καθώς και χρηματική ικανοποίηση για ηθική βλάβη βάσει των άρθρων 59 και 932, και μπορεί να ζητήσει ασφαλιστικά μέτρα. Οι πληροφορίες αυτές αφορούν γενικά το ελληνικό δίκαιο και δεν αποτελούν νομική συμβουλή για συγκεκριμένη διαφορά.