Amategeko y'Ubusebanya mu Rwanda: Imbonezamubano, Ibyaha n'Uburyo bwo Kwiregura

Gusebanya abaturage basanzwe mu Rwanda ubu bikorerwa cyane cyane mu nkiko z'imbonezamubano, nyuma y'uko Itegeko Nshinjabyaha rya 2018 (Itegeko Nº 68/2018) rivanyeho mu byaha gusebanya gusanzwe. Ariko kuvuma cyangwa gusebanya Perezida wa Repubulika bikomeza kuba icyaha gikomeye ku Ingingo ya 236, iyo Urukiko rw'Ikirenga rwemeje ko ihuye n'Itegeko Nshinga muri Mata 2019.

Gusebanya mu Rwanda: Ni Ikirego Mbonezamubano cyangwa Icyaha?

Uko u Rwanda rubifata ni uruhande rukubiyemo byombi. Itegeko Nshinjabyaha rya 2018, ari ryo Itegeko Nº 68/2018 ryo ku wa 30 Kanama 2018 rigena ibyaha n'ibihano muri rusange, ryavanyeho mu byaha gusebanya umuntu ku giti cye gusanzwe, ibyahoze ari icyaha mu itegeko rya kera rya 2012. Bityo, umuntu wasebanyijwe mu buzima busanzwe ubu asaba cyane cyane indishyi mbonezamubano aho gukurikiranwa mu nzira y'ubukurikirane bw'ibyaha. Icyakora, itegeko rya 2018 ryagumanye ibyaha byo kuvuma no gusebanya Leta n'urwego rwo hejuru rw'ubuyobozi bwayo. Ingingo ya 236 igira icyaha kuvuma cyangwa gusebanya Perezida wa Repubulika. Muri Mata 2019, Urukiko rw'Ikirenga rw'u Rwanda, rukoresheje ububasha bwarwo bwo gusuzuma ubuhuzabikorwa n'Itegeko Nshinga, rwasuzumye ikirego cyerekeye ingingo nyinshi, maze rwavanaho Ingingo ya 233 yerekeye isuzugura ry'abayobozi ba Leta, ariko rusigasira Ingingo ya 236. Bityo, gusebanya gusanzwe ni ikirego mbonezamubano, mu gihe gusebanya Perezida bikomeza kuba icyaha.

Ni Iki Bavuga ko ari Gusebanya?

Gusebanya, mu buryo rusange, ni amagambo y'ibinyoma yerekeye ukuri runaka, amenyeshwa abandi, kandi abangamira icyubahiro cy'umuntu ku buryo amuha urwango, imvune cyangwa igiseka. Ku baturage basanzwe mu Rwanda, ibi ubu bifatwa nk'ikosa mbonezamubano aho kuba icyaha, kandi uwarenganijwe agomba muri rusange kwerekana amagambo asebanya, ko ayo magambo yerekeranye na we, ko yamenyeshejwe undi muntu, hamwe n'akababaro cyangwa igihombo yagize. Itegeko Nshinjabyaha ryo ku ruhande rwaryo rigena ibyaha byihariye byo kuvuma no gusebanya bigenewe ibyiciro birengerwa. Ingingo ya 236 yibanda ku kuvuma cyangwa gusebanya Perezida wa Repubulika, naho mbere ya 2019 Ingingo ya 233 yagenderaga ku isuzugura ry'Abadepite, Abaminisitiri, abakozi b'umutekano n'abandi bafite inshingano muri serivisi rusange, harimo no binyuze mu nyandiko cyangwa ibishushanyo mbaraga. Umurongo utandukanya ugusuzuma bwemewe ku bibazo rusange n'ikuvuma ry'icyaha rikorewe Umukuru w'Igihugu byabaye ingingo nyamukuru y'impaka ku ngingo zirebana n'ibi.

Icyaha cyo Gusebanya: Ibisigaye Nyuma y'Itegeko rya 2018

Igice kinini cy'ubusebanya busanzwe ntikikiri icyaha, ariko hari ibyaha byihariye bikiriho. Imbonerahamwe ikurikira igaragaza incamake y'ingingo z'ingenzi n'uko zihagaze.

Itonde: Kuvanaho mu byaha gusebanya gusanzwe ntibisobanuye ko amagambo yose abangamira icyubahiro yemewe n'amategeko. Gusebanya Perezida bikomeza kuba icyaha gikomeye ku Ingingo ya 236, kandi umuntu ku giti cye wasebanyijwe ashobora kuregera indishyi mu nkiko z'imbonezamubano.

Ni Ubuhe Buryo bwo Kwiregura Bushoboka?

Mu kirego cy'ubusebanya mbonezamubano, uburyo busanzwe bwo kwiregura burakoreshwa. Ukuri, ni ukuvuga ko amagambo yavuzwe ari ukuri mu bunini bwayo, ni igisubizo cy'ingenzi ku kirego, kubera ko ubusebanya mbonezamubano bushingiye ku magambo y'ibinyoma yerekeye ukuri. Uwaregwa ashobora kandi kwishingikiriza ku bitekerezo nyabyo cyangwa ku bisobanuro byuzuye ku kibazo cy'inyungu rusange bishingiye ku bintu by'ukuri, ndetse no ku burenganzira bwihariye (privilège) burengera amagambo avugwa mu bihe birengerwa nk'imanza z'inkiko cyangwa inama za Nteko Ishinga Amategeko, hamwe n'inkuru zizigamye kandi nyakuri zibivuga. Ubunyangamugayo n'ukubura ubugambanyi ni ibintu by'ingenzi aho uburenganzira bwihariye buboneka. Ku byerekeye ibyaha bikiriho, nk'Ingingo ya 236 yerekeye kuvuma cyangwa gusebanya Perezida, ubushobozi bwo gukoresha ukuri cyangwa inyungu rusange nk'uburyo bwo kwiregura ni buto, ni imwe mu mpamvu izo ngingo zanenzwe n'abagenzura ubwisanzure bw'itangazamakuru kuko babona ari inzitizi ku gusuzuma ibikorwa by'abantu bakomeye mu gihugu.

Uburyo bwo Gukemura Ikibazo n'Indishyi

Ku busebanya busanzwe, ubu buri mu byerekeye imbonezamubano, uburyo bw'ingenzi bwo gukemura ikibazo ni indishyi zigenewe kwishyura uwarenganijwe ku bangamira icyubahiro cye, hamwe n'ubundi buryo bwo gukosora Urukiko rubona ko bukwiye, nko gutegeka ko ibintu bitongera gutangazwa. Inkiko z'imbonezamubano mu Rwanda zigena indishyi zishingiye ku bukana bw'ibirego, aho amagambo yagejejwe hose, n'igihombo cyagaragajwe, kandi nta gipimo ntarengwa cyanditswe mu itegeko cyerekeye ubusebanya busanzwe. Iyo ikibazo kigwa mu byaha bikiriho, nko kuvuma cyangwa gusebanya Perezida hakurikijwe Ingingo ya 236, ingaruka ni iz'igihano cy'ubukurikirane bw'ibyaha: igifungo cy'imyaka 5 kugeza kuri 7 n'ihazabu ya FRW 5.000.000 kugeza kuri 7.000.000. Izi nzira ebyiri zitandukanye rwose, bityo uwarenganijwe ku giti cye akurikirana indishyi mu nkiko z'imbonezamubano, mu gihe ibyaha bikurikiranwa na Leta.

Igihe Ntarengwa cyo Gutanga Ikirego

Igihe gisigaye cyo gukora kiterwa n'inzira yakurikijwe. Ikirego cy'ubusebanya mbonezamubano gikurikizwa n'amategeko asanzwe agenga igihe ntarengwa mu birego by'imbonezamubano, kandi uwarenganijwe agomba gutanga ikirego vuba nyuma yo kumenya amagambo amusebanya, aho gutekereza ko hasigaye igihe kirekire. Ubukurikirane bw'ibyaha bikiriho byo kuvuma no gusebanya bukurikizwa n'amategeko y'igihe ntarengwa n'imigenzereze igenwa n'itegeko ry'ibyaha n'urwo rw'imiburanishirize y'imanza z'ibyaha. Kubera ko igihe gikurikizwa gitandukana hagati y'inzira ebyiri, kandi bigaterwa n'uko ikibazo cyitwa, umuntu wasebanyijwe mu Rwanda agomba gufata igihe ntarengwa nk'inzitizi ikwiye kwitabwaho, akihutira gusaba inama kugira ngo ikirego cyangwa ikirego cy'ubukurikirane gitangwe mu gihe cyagenwe.

Gusebanya kuri Interineti n'Imbuga Nkoranyambaga

Amagambo asebanya atangazwa kuri interineti mu Rwanda afatwa, ku byerekeye imbonezamubano, nk'andi matangazo asanzwe, bityo umuntu ku giti cye wasebanyijwe ku mbuga nkoranyambaga, kuri blog cyangwa ku rubuga rw'ubutumwa ashobora gutanga ikirego mbonezamubano gisaba indishyi no gukurwaho kw'ibikubiyemo. Ibyaha bikiriho na byo bigera ku bikorwa byo kuri interineti, bityo ubutumwa buvuma cyangwa busebanya Perezida bushobora gutuma Ingingo ya 236 ikurikizwa uko ari ubwoko bwose bw'itangazwa, ndetse n'ibindi byaha byerekeye ibikubiye mu butumwa cyangwa ibyaha byo ku ikoranabuhanga bishobora gukurikizwa ku bintu by'ibinyoma cyangwa bibi biri kuri interineti. Guhuza urwego rusanzwe rwavanyweho mu byaha ku busebanya busanzwe n'ibyaha byihariye ku byiciro birengerwa bisobanura ko ingaruka ku mategeko z'amagambo atangajwe kuri interineti ziterwa cyane cyane n'uwo agenewe n'ibikubiyemo. Gukuraho ibintu bibangamiye akenshi ni yo nshingano y'ibanze mu bibazo bivuka kuri interineti.

Uko Ikirego cy'Ubusebanya Gitangwa

Ku busebanya busanzwe, uwarenganijwe atanga ikirego mbonezamubano mu Rukiko rubifitiye ububasha, agaragaza amagambo asebanya, uko yatangajwe, uko yerekeranye na we, n'akababaro yagize, asaba indishyi n'ubundi buryo bwo gukosora. Impaka nyinshi zitangira n'icyifuzo cyo gusubizaho ijambo cyangwa gusaba imbabazi mbere y'uko urubanza rutangwa. Iyo ibikorwa bigwa mu byaha bikiriho, nko kuvuma cyangwa gusebanya Perezida hakurikijwe Ingingo ya 236, ikibazo gikemurwa nk'ubukurikirane bw'icyaha na Leta binyuze mu Nzego z'Ubushinjacyaha n'Inkiko z'Ibyaha, atari n'uwarenganijwe ku giti cye. Kubera ko inzira y'imbonezamubano n'iy'ubukurikirane bw'ibyaha zitandukanye, umuntu wasebanyijwe agomba kubanza kumenya niba urubanza ari ikirego mbonezamubano gisanzwe cyangwa ari mu byiciro by'ibyaha birengerwa.