Zimbabwe
Mitemo Yekurekodha muZimbabwe: Mvumo Yemunhu Mumwe Chete, Kutariswa kweICA, Nemarangiro (2026)

Zimbabwe iri panzvimbo yakaomarara pakati pemutemo nemaitiro pazviri kurekodha. Musimboti wemitemo, unobva paInterception of Communications Act 2007 nemutemo wechinyakare, unobvumira munhu ari mukati mehurukuro kuirekodha asina kuzivisa mumwe muhurukuro iyoyo. Asi nyika imwe cheteyi ine masimba makuru ehutongi ekutariswa vanhu anofambiswa nesarudzo yaminisita panzvimbo pekuongororwa nemadare, yakagadzira mutemo unonzi "Patriot Act" unoita kuti kurwira zvimwe zvinoonekwa sekupokana nekuzvitonga kwenyika kuve mhosva, uye inosunga vanyori venhau vanorekodha kana kushuma pamusoro pezvakaipa zvinoitwa nehurumende. Kunzwisisa mitemo yekurekodha yeZimbabwe kunoda kuparadzanisa mutemo wemvumo nenjodzi dzepachokwadi dzekuushandisa.
Muganho weMutemo: Chinyorwa ichi chinotaura nezvemutemo weZimbabwe pasi peInterception of Communications Act [Chapter 11:20], Cyber and Data Protection Act 2021 [Chapter 12:07], Criminal Law (Codification and Reform) Act [Chapter 9:23] sezvakagadziridzwa, uye Constitution of Zimbabwe Amendment (No. 20) Act 2013. Hachitauri nezvemitemo yekurekodha yenyika dzakatenderedza Zimbabwe. Kuti uwane kuenzanisa kwepasi rose, ona world recording laws.
Mhinduro Yekukurumidza: Mvumo Yemunhu Mumwe Chete Ine Kutariswa kweHurumende
Zimbabwe inoshandisa mutemo wemvumo yemunhu mumwe chete pakurekodha kwakavanzika. Munhu ari mukati mefoni, hurukuro yepamberi, kana mashoko epaindaneti anogona kurekodha kutaurirana uku asina kuzivisa kana kuwana mvumo yevamwe vari mairi. Musimboti uyu unobva pachizvarwa chemutemo wechinyakare weRoman-Dutch weZimbabwe uye unosimbiswa zvakananga naChikamu 3(1)(a)(i) weInterception of Communications Act [Chapter 11:20], icho chinoti munhu "ari mukati mehurukuro" haasi pasi pekurambidzwa kwekuteererwa, uye naChikamu 2, icho chinotsanangura "kuteerera" kuti chisanganisire "kurekodha."
Section 10 yeCyber and Data Protection Act [Chapter 12:07] inotaura nezvechimwe chinhu chakamanikana uye chakasiyana: inobvumira kuti data yemunhu isiri yakakosha zvikuru, kusanganisira rekodhi yakajairika, ishandiswe sehumbowo hwemhosva pasina mvumo yemunhu ane data iyoyo zvachose. Uyu mutemo unotaura nezvenzira dzakatenderwa nemutemo dzekushandisa data, kwete kudzokorora mutemo wemvumo yemunhu mumwe chete, unova unobva paICA chete.
Mutemo wemvumo yemunhu mumwe chete hauzvireve kuti kurekodha hakuna njodzi. Zvinyorwa zvitatu zvemutemo zvinoisa zvidzivirizo zvine musoro:
- Kuteererwa kwemunhu wechitatu (kutariswa kwakavanzika kwehurukuro yausiri mukati mayo) mhosva huru yepamutemo wehutongi pasi peICA, ine marangiro anosvika makore mashanu mujeri.
- Mabasa ekushandisa data anoshanda kana wava nerekodhi yemunhu anozivikanwa. Cyber and Data Protection Act 2021 inotonga zvaunogona kuita nerekodhi iyoyo, inoda mvumo yekugoverana mifananidzo, uye inoisa zvinodikanwa zverezinesi pane chero sangano rinoshandisa marekodhi nenzira yakarongwa.
- Mhosva inobva pazvirimo inobatana nemarekodhi anoshandiswa kutambudza, kunyomba, kukurudzira mhirizhonga, kana kupokana nemaonero ehurumende ekuzvitonga kwenyika. Patriot Act 2023 neCriminal Law Codification Act zvinogadzira mhosva dzinogona kushanda pazvirimo zvezvakarekodhwa nekuparadzirwa, zvisinei nekuti rekodhi yakawanikwa sei.
Mamiriro eMutemo Mukuru: Chikamu 57 cheMutemo Mukuru wa2013
Mutemo wemvumo yemunhu mumwe chete pakurekodha kwemunhu ari mukati mehurukuro unomira paChikamu 3(1)(a)(i) weInterception of Communications Act, sezvataurwa pamusoro apa, kwete paMutemo Mukuru. Mutemo Mukuru weZimbabwe unopa kodzero yakafara uye inowedzera, yekuchengetedza zvakavanzika, muChikamu 57 cheConstitution of Zimbabwe Amendment (No. 20) Act ya2013, inoshanda kune munhu wese ari mukati memiganho yenyika.
Chikamu 57 chinotaura kuti munhu wese ane kodzero yekuchengetedza zvakavanzika, chaizvoizvo kusanganisira:
- Kodzero yekusapindwa mumba mavo, munzvimbo dzavo, kana mune zvinhu zvavo pasina mvumo.
- Kodzero yekusaongororwa vanhu vavo, dzimba dzavo, nzvimbo, kana zvinhu zvavo.
- Kodzero yekusatorerwa zvinhu zvavo.
- Kodzero yekusakanganiswa zvakavanzika zvekutaurirana kwavo.
- Kodzero yekusaburitswa mamiriro ehutano hwavo.
Chikamu chidiki (d), chinodzivirira zvakavanzika zvekutaurirana, chine hukama nemubvunzo wekuteererwa, uye kushandiswa kwacho kunonyanya kujeka ndeye kudzivirira kutariswa kusina mvumo kunoitwa nehurumende kana nemunhu wechitatu. Kana Chikamu 57 chichirambidzawo munhu mumwe wega kurekodha hurukuro yaanoita nemumwe munhu ndiwo mubvunzo wakasiyana uye usati wagadziriswa: Chikamu 45 cheMutemo Mukuru chinotaura kuti Declaration of Rights "inosunga vanhu chaivo nemasangano emutemo zvichienderana nekusanganisira kwazvo kwavari, zvichitariswa musiyano wekodzero kana rusununguko rwacho," uye hapana mutongo wedare reZimbabwe wakamboburitswa wakashandisa Chikamu 57 kupikisa munhu ari mukati mehurukuro anozvirekodha. Nyaya ino haivimbi naChikamu 57 pamhedziso yayo yemvumo yemunhu mumwe chete; mhedziso iyoyo inobva zvakananga kuInterception of Communications Act.
Miganho yeMutemo Mukuru Pakudzivirira
Sezvo chikamu 57 chiri mukati meDeclaration of Rights (Chapter 4 yeMutemo Mukuru), chine simba repamutemo repamusoro-soro muhurongwa hwemitemo yeZimbabwe. Kodzero yekuchengetedza zvakavanzika zvekutaurirana haisi yakakwana zvachose. Chikamu 86 cheMutemo Mukuru chinobvumira zvidzivirizo chete kana zvakarurama, zvine musoro, zvakakodzera, uye zvinobvumidzika munzanga yakasununguka uye ine demokrasi, zvichivakirwa pachiremerera, kuenzana, uye rusununguko. Chero mutemo unodzivirira kodzero iyi unofanira kupfuura muyedzo iwoyo kana kuti unotarisana nekupikiswa muConstitutional Court.

Interception of Communications Act (Chapter 11:20)
Interception of Communications Act, yakatanga kushanda musi wa3 Nyamavhuvhu 2007, ndiwo mutemo mukuru unotonga kuteererwa nekutariswa kwekutaurirana muZimbabwe. Unosanganisira mafoni, tsamba dzeposvo, uye kutaurirana kunoshandisa indaneti.
Zvinorambidzwa neMutemo Uyu
Chikamu 3(1) cheMutemo uyu chinotaura zvakajeka kuti hapana munhu anofanira kuteerera kutaurirana kunotumirwa nenzira yehurongwa hwe-telecommunication kana radiocommunication kunze kwekunge (i) ari mukati mehurukuro, (ii) ane mvumo yemunhu anotumirwa kutaurirana uku kana anotumira kutaurirana uku, kana kuti (iii) akabvumidzwa ne-warrant. Chikamu 3(3) inobva yaita kuti kuteerera nemaune kunze kwemikana iyi mitatu kuve mhosva yepamutemo, ichisanganisira marudzi ese ekutaurirana: mafoni einzwi, mameseji, maemail, mafaxi, uye zvinofamba paindaneti.
Shoko rakakosha nde"kuteerera" (intercept). Chikamu 2 cheMutemo uyu chinotsanangura shoko iri, pakutaurirana kunotumirwa nehurongwa hwe-telecommunication kana radiocommunication, kuti "kutarisisa, kurekodha, kana kukopa, zvishoma kana zvakazara." Naizvozvo kurekodha kunowira mukati metsananguro yeMutemo iwo pachawo yekuteerera, izvo zvinoita kuti musiyano uri muChikamu 3(1)(a)(i) uve musimboti wakananga wepamutemo wekurekodha kwemunhu ari mukati mehurukuro, kwete chinhu chinofungidzirwa chete: munhu ari mukati mehurukuro, sekureva kwemavara emutemo pachawo, haasi pasi perambidzwa iri. Ndiwo musimboti wakananga wepamutemo wemutemo wemvumo yemunhu mumwe chete weZimbabwe pamafoni uye pakutaurirana kwepaindaneti: ICA inonongedza kuteererwa kwemafoni nekutariswa kwemunhu wechitatu, kwete chiito chemunhu ari mukati mehurukuro anorekodha hurukuro yake pachake.
Marangiro Ekuteererwa Pasina Mvumo
Chero munhu anopomerwa mhosva yekuteererwa pasina mvumo pasi pechikamu 3 anotarisana nefaindi isingapfuure Level 14 pachiyero chakajairika chemafaindi eZimbabwe, icho pasi peStatutory Instrument 14A ya2023 chinosvika inenge USD $5,000. Dare rinogonawo kupa kusungwa mujeri kwemakore anosvika mashanu, kana marangiro ese ari maviri pamwe chete.
Kune vapi vemasevhisi ekutaurirana vanotadza kupa rubatsiro rwakadikanwa pane runyorwa rwemvumo rwekuteerera rwakabvumidzwa, Mutemo uyu unopa faindi yeLevel 12 kana kusungwa mujeri kwemakore anosvika matatu, kana zvose zviri zviviri.
Ndiani Anogona Kubvumidza Kuteererwa Kwakabvumidzwa
Mutemo uyu unogadzira nzira yekuteererwa kwakabvumidzwa nemasangano ehurumende, asi unopfuudza nzira iyi nechikamu chehutongi (executive) panzvimbo pemadare (judiciary). Zvikumbiro zverunyorwa rwemvumo yekuteerera zvinofanira kubva kune mumwe wevakuru vana vakasarudzwa:
- Chief of Defence Intelligence (kana wavanotuma)
- Director-General wechikamu chaPurezidhendi chine basa rekuchengetedza nyika (kana wavanotuma)
- Commissioner weZimbabwe Republic Police (kana wavanotuma)
- Commissioner-General weZimbabwe Revenue Authority (kana wavanotuma)
Zvikumbiro izvi zvinoendeswa kuMinister of Transport and Communications (kana chero minisita Purezidhendi waanogadza kutonga Mutemo uyu). Minisita ari oga ndiye anosarudza kana achipa runyorwa rwemvumo rwekutanga here kana kwete, pane chero chikonzero chipi zvacho pane zvakanyorwa pazasi.
Zvikonzero Zvekupa Runyorwa Rwemvumo
Minisita anogona kupa runyorwa rwemvumo yekuteerera kana paine zvikonzero zvine musoro zvekutenda kuti:
- Mhosva yakakura yakaitwa, iri kuitwa, kana ichaitwa zvinofungidzirwa nechikwata chakarongwa chinoita mabasa emhosva, kana kuti mhosva iri mukati meThird Schedule kana ndima dzakati kuti dzeNinth Schedule yeCriminal Procedure and Evidence Act [Chapter 9:07].
- Kuunganidza ruzivo pamusoro pengozi chaiyo kune kuchengetedzeka kwenyika kana zvinofarira zvehupfumi hwenyika zvakakosha kunodikanwa.
- Kuunganidza ruzivo pamusoro pengozi inogona kuvapo kune kuchengetedzeka kweruzhinji kana kuchengetedzeka kwenyika kunodikanwa.
Chikumbiro chinofanira kuratidza munhu ane kutaurirana kuchateererwa (kana achizivikanwa) uye mupi wemasevhisi ekutaurirana achaita kuteererwa uku.
Hapana dare rinoongorora chikumbiro chekutanga runyorwa rwemvumo rusati rwapihwa, pane chero chikonzero chipi zvacho pazviri. Basa rakamanikana redare, risina kupokana, rinongoonekwa gare gare, uye kukurumidza kwaro kunoenderana nechikonzero icho runyorwa rwakapihwa nacho. Kune runyorwa rwakapihwa pachikonzero chemhosva yakakura iri muThird Schedule kana Ninth Schedule, Minisita ari oga ndiye anosarudza runyorwa rwekutanga, asi kuvandudzwa kwarwo kwekutanga kunoda kuti Minisita aite izvozvo achibvunza Attorney-General (asingamupi mvumo yekusarudza), uye Administrative Court ndiyo inotora basa rekusarudza kuvandudzwa kubva pakuvandudzwa kwechipiri zvichienda mberi. Kune runyorwa rwakapihwa pachikonzero chechikwata chakarongwa chinoita mabasa emhosva kana zvikonzero zvekuchengetedzeka kwenyika, zvinofarira zvehupfumi, kana kuchengetedzeka kweruzhinji, kutonga kwaMinisita kunoramba kwenguva yakawedzera yekuvandudzwa kumwe chete: Minisita ari oga ndiye anosarudzawo kuvandudzwa kwekutanga, Minisita achibvunza Attorney-General (asingamupi mvumo yekusarudza) ndiye anosarudza kuvandudzwa kwechipiri, uye Administrative Court haitori basa kusvikira pakuvandudzwa kwechitatu. Kunyangwe zvichidaro, basa reAdministrative Court rakamanikana pane chikumbiro chinoiswa nemukuru wemabasa mumwe chete akakumbira runyorwa rwekutanga, pasina nzvimbo yekunzwa mhaka umo munhu ari kuteererwa anogona kupikisa. Kunze kwaizvozvo, Minisita anofanira kutumira kuAttorney-General runyorwa rwakanyorwa gore rega rega runotsanangura zvirunyorwa zvese zvemvumo zvakapihwa asi zvisina kuvandudzwa, uye Attorney-General anogona kukumbira ruzivo rwakadzama uye kupa mazano. Iyi inzira yekuongorora yehurumende inotarisa shure kumashure kwerunyorwa rwemvumo rwakapera, kwete kutariswa nedare kwerunyorwa rwuchiri kushanda, uye haishandi parunyorwa rwuchiri kuvandudzwa.
Mukaha Wekusatariswa neMadare
Apa ndipo panowana mumiriro weZimbabwe kutsoropodzwa kukuru. Munyika zhinji dzine demokrasi, mutongi akazvimirira ndiye anoongorora zvikumbiro zvekutariswa vanhu uye anosarudza kana zvichikwana muyedzo yemutemo. Mutemo weZimbabwe unoisa sarudzo iyoyo mumaoko eminisita wehurumende.
Harvard Law School International Human Rights Clinic, MISA Zimbabwe, Reporters Without Borders, uye Global Network Initiative vese vakaratidza kuti mumiriro uyu hauna kukwana pamuyedzo wepasi rose wekodzero dzevanhu. Bhuku reOxford Academic rinonzi Statute Law Review rakaburitsa ongororo muna 2024 richiratidza kuti Mutemo uyu hauna zvidzivirizo zvakakwana kune vanyori venhau nemagweta uye kuti masimba akafara aminisita anokanganisa kuparadzaniswa kwemasimba ehutongi (separation of powers).
Cyber and Data Protection Act 2021 (Chapter 12:07)
Cyber and Data Protection Act yeZimbabwe, yakagadzwa muna 2021 uye yakatanga kushanda kubva musi wa11 Kurume 2022, inowedzera chikamu chechipiri chemitemo chinotonga zvinoitika nemarekodhi mushure mekunge agadzirwa. Apo ICA inotonga chiito chekuteererwa, CDPA inotonga kushandiswa, kuchengetwa, uye kuparadzirwa kwedata yemunhu, kusanganisira marekodhi einzwi nemifananidzo inofamba (video).

Section 10: Kushandiswa KweData Isiri Yakakosha Zvikuru (Kusanganisira Marekodhi) Sehumbowo
CDPA inotsanangura mvumo sechero kuratidza kwakajeka, kusina kupokana, kwakapihwa nemoyo wese, uye kune ruzivo, umo munhu ane data anobvuma kuti data yake yemunhu ingashandiswa. Kune data yakakosha zvikuru (genetic, biometric, kana yehutano), mvumo yakanyorwa yakajeka inodikanwa zvakasimba.
Section 10 kazhinji inoda mvumo yemunhu ane data iyoyo asati aita kuti data yake yemunhu ishandiswe, uye tsanangudzo yeAct yekushandisa (processing) inosanganisira kurekodha. Section 10(3) inobva yatsanangura zvikonzero izvo data yemunhu isiri yakakosha zvikuru, kusanganisira rekodhi yakajairika, inogona kushandiswa pasina mvumo yemunhu ane data iyoyo zvachose, pakati pazvo apo data iri humbowo hunosimbisa mhosva. Uyu mutemo wakamanikana unotaura nezvekushandisa rekodhi sehumbowo kana yatoripo. Haurevi kuti mvumo yemunhu ari mukati mehurukuro kune chiito chake chekurekodha ndiyo inoita kuti rekodhi ive yakabvumidzwa pakutanga; mubvunzo iwoyo unopindurwa nemumiriro weICA, wakatsanangurwa kare mumusoro uno.
Mhosva dzakati wandei dziri pazasi hadzisi zvikamu zveCDPA zvachose. Section 35 yeData Protection Act (Act yakagadzira CDPA) yakabvisa zvikamu 163 kusvika 166 zveCriminal Law (Codification and Reform) Act [Chapter 9:23] ikaisa zvikamu zvitsva zvemhosva dzepaindaneti panzvimbo yazvo. Section 163A zvichienda mberi mhosva dzeCriminal Law Code dzakagadzirwa nekugadziriswa uku; dzinotsanangurwa pazasi zvichienderana neizvi, maererano nekuti dzinogara kupi chaizvo mumutemo weZimbabwe.
Section 163A yeCriminal Law Code: Kuwana Data YeKombiyuta Pasina Mvumo
Section 163A inogadzira mhosva yekuwana data pasina mvumo, ichisanganisira chero munhu anoita nemaune uye pasina mvumo:
- Anoteerera nemazano etekinoroji kana nemamwe manzira chero kutumirwa kwakavanzika kwedata yekombiyuta kuenda, kubva, kana mukati memambure ekombiyuta, mudziyo, dhatabhesi, kana sisitimu yeruzivo
- Anokunda kana kupfuura chero chidzivirizo chekuchengetedza chinorevesa kudzivisa kuwana data
- Anowana data kubva musisitimu yekombiyuta pasina mvumo
Marangiro ndeefaindi isingapfuure Level 14 kana kusungwa mujeri kwemakore anosvika mashanu, kana zvose zviri zviviri. Kuva nedata yaunoziva kuti yakawanikwa pasina mvumo kune marangiro mamwe chete.
Section 164A yeCriminal Law Code: Kutumira Mameseji Edata Anotyisidzira
Section 164A inoita mhosva kutumira meseji yedata kune mumwe munhu inotyisidzira kukuvadza munhu iyeye, mhuri yake, kana shamwari dzake, kana kukanganisa nhumbi dzake. Marangiro ndeefaindi isingapfuure Level 10 kana kusungwa mujeri kwemakore mashanu, kana zvose zviri zviviri.
Chikamu chakasiyana chomuchikamu chimwe chetecho chinotaura pamusoro pekurekodha zvakananga: zvinoitawo mhosva pasi peSection 164A kurekodha pasi pembatya uye kurekodha mifananidzo kana vhidhiyo dzemugari weZimbabwe kana mutorwa anogara muZimbabwe asina kufukidzwa, pasina mvumo yavo, ine marangiro mamwe chetewo, faindi yeLevel 10 uye kusungwa mujeri kusvika makore mashanu. Izvi zvinofambidzana neSection 165, inotsanangurwa pazasi, inotaura nezvechiito chimwe chetecho zvakadzama kupfuura.
Section 164B yeCriminal Law Code: Kutambudza Vanhu Paindaneti
Section 164B inoita mhosva kushandisa kombiyuta kana sisitimu yeruzivo kugadzira nekutumira mameseji edata, kana kuisa zvinyorwa pane chero nzira yepaindaneti inowanikwa nevamwe, nechinangwa chekumanikidza, kutyisidzira, kutambudza, kuvhundutsira, kudheerera, kukonzeresa kutambudzika kukuru kwemoyo, kana kuzvidza kana kunyadzisa mumwe munhu. Marangiro ndeefaindi isingapfuure Level 10 kana kusungwa mujeri kwemakore gumi, kana zvose zviri zviviri.
Chikamu ichi chine hukama nekurekodha nekuti kuparadzira rekodhi nechinangwa chekutambudza kana kunyadzisa munhu akarekodhwa kunogona kuva mhosva pasi peSection 164B zvisinei nekuti rekodhi pachayo yakawanikwa here nenzira yakabvumidzwa.
Section 164E yeCriminal Law Code: Kutumira Mifananidzo Yepabonde Pasina Mvumo
Section 164E, yakaiswawo muCriminal Law Code neCDPA, ndicho chikamu chinonyatsotaura zvakananga nezvekuparadzirwa kwerekodhi yepabonde pasina mvumo. Chinoita mhosva kuisa pachena, kuparidzira paredhiyo/TV, kana kuparadzira meseji yedata ine mufananidzo kana vhidhiyo yepabonde yemunhu anozivikanwa pasina mvumo yemunhu iyeye, kana neusaongorora maererano nekushaikwa kwemvumo iyoyo, nechinangwa chekukonzeresa kunyadziswa kana kunyara. Mufananidzo wepabonde unotsanangurwa seunoratidza munhu asina kufukidzwa, zvinhu zvepabonde kana zvipfuwa zvemukadzi zvisina kufukidzwa, kana kuita zvepabonde. Marangiro ndeefaindi isingapfuure Level 10 kana kusungwa mujeri kwemakore mashanu, kana zvose zviri zviviri.
Chikamu ichi chinodzikira kupfuura zvirimo zvepabonde zvakatorwa pasina mvumo pakutanga chete. Chinosanganisira chero mufananidzo kana rekodhi inoenderana nemitemo iyi yakaparadzirwa pasina mvumo yemunhu ari mairi, ichipa vagari veZimbabwe chishandiso chemutemo chekupikisa kuparadzirwa pasina mvumo kunyangwe kutorwa kwacho kwepakutanga kwaive kwakabvumidzwa.
Section 165 yeCriminal Law Code: Kurekodha Pasi Pembatya Pasina Mvumo
Section 165 inotaura nezvekurekodha mifananidzo kana vhidhiyo pasi pembatya dzemumwe munhu, ichiratidza zvinhu zvepabonde kana matinji, kunyangwe zvakafukidzwa nembatya dzemukati kana kwete, pasina mvumo yake. Mhosva iyi inoda humbowo hwekuti rekodhi yakaitwa pasina mvumo kana nekusaongorora zviripo maererano nemvumo. Marangiro ndeefaindi isingapfuure Level 10 kana kusungwa mujeri kwemakore anosvika mashanu, kana zvose zviri zviviri. Section 165(2) inoshandisa Section 164E, yataurwa pamusoro, pakuparadzirwa: munhu anoisa pachena, kuparidzira, kana kuparadzira meseji yedata ine mufananidzo kana vhidhiyo yakarekodhwa pasi pembatya anotongwa zvakafanana nemunhu anoparadzira chero mufananidzo umwe wepabonde pasina mvumo.
Zvinodikanwa Zverezinesi Yemutariri weData
Statutory Instrument 155 ya2024 (Cyber and Data Protection Licensing Regulations), yakatanga kushanda muna Gunyana 2024, inoda kuti masangano ese anoshandisa data yevanhu vanosvika makumi mashanu (50) kana kupfuura ave nerezinesi yemutariri wedata kubva kuPOTRAZ. Zuva rekupedzisira rekuteerera raiva 12 Kurume 2025.
Chero sangano rinorekodha vatengi, vashandi, kana nhengo dzeruzhinji, kunyangwe kuburikidza nemasisitimu ekurekodha mafoni, CCTV, mapuratifomu ekurekodha misangano, kana chero imwe nzira, rinofanira kuve nerezinesi iyi. Mutengo werezinesi unosiyana kubva paUSD $50 kusvika paUSD $2,000 zvichienderana neukuru hwemabasa ekushandisa data.
Vatariri vedata vaidawo kugadza Data Protection Officer ane mazivo emutemo, data science, kuchengetedzeka kweruzivo, kana chikamu chine hukama, akapihwa cheki neHarare Institute of Technology, kusvika musi wa12 Zvita 2024. Sangano risingagadzi DPO rinoita mhosva inorangwa nefaindi yeLevel 7 kana kusungwa mujeri kwemakore anosvika maviri, kana zvose zviri zviviri.
Chero mutariri wedata anoramba achishandisa data pasina rezinesi mushure me12 Kurume 2025 anotarisana nefaindi inosvika Level 11 (inenge USD $1,000) kana kusungwa mujeri kwemakore anosvika manomwe, kana zvose zviri zviviri.
Kushuma Kuputika Kwedata
Kana kuputika kwedata kune chekuita nemarekodhi kana imwe data yemunhu kwaitika, SI 155 inoda kuti mutariri wedata ashume nyaya iyi kuPOTRAZ mukati meawa dzinosvika 24. Kana kuputika uku kuine njodzi huru kune kodzero nerusununguko rwevanhu vakabatwa nazvo, vanhu ivavo vanofanira kuzivswa mukati meawa dzinosvika 72.
POTRAZ: Chitariri Chine Mabasa Maviri Ekutaurirana Nekudzivirira Data
Postal and Telecommunications Regulatory Authority of Zimbabwe (POTRAZ) inoshanda panguva imwe chete sechitariri chenyika chemafambiro ekutaurirana uye sechiremera chenyika chekudzivirira data pasi peCyber and Data Protection Act.
Kutariswa Kwemafambiro Ekutaurirana
POTRAZ inotarisira rezinesi dzevashandisi vemafambiro ekutaurirana, kugoverwa kwe-radio spectrum, uye kuteerera mitemo yenyika. Mabasa ekuteererwa kwakabvumidzwa anosanganiswa mumitemo yakabatanidzwa nerezinesi dzekutaurirana: vapi vemasevhisi vanodikanwa nesungano kubatsira kutariswa kwehurumende kana vapihwa manyorwa emvumo akabvumidzwa pasi peICA.
Chiremera Chekudzivirira Data
Pasi peCyber and Data Protection Act, POTRAZ inonyoresa uye kupa rezinesi vatariri vedata, kupa maceki maDPO, kuongorora zvichemo pamusoro pekushandiswa zvisizvo kwedata, uye kuisa mafaindi nemarangiro pane vasingateereri. Muna Nyamavhuvhu 2025, POTRAZ yakaburitsa runyorwa rwayo rwekutanga rwevatariri vedata vane rezinesi, richiratidza danho rekutanga rekushandiswa kwakasimba kwemutemo mushure meRuzuva rwekuteerera rwaKurume 2025.
Nyaya Dzekuzvimirira
Masangano anodzivirira kodzero dzevanhu akasimudza mibvunzo yekuti POTRAZ inogona here kushanda sechiremera chinobudirira chekudzivirira data ichine mabasa maviri aya. Chiremera chimwe chetecho chinopa rezinesi makambani ekutaurirana uye chinobatsira kuteererwa kwehurumende ndicho chinewo basa rekudzivirira kodzero dzedata privacy dzevagari venyika. MISA Zimbabwe nemamwe mapoka enzanga anoti izvi zvinogadzira kupokana kwezvinofarira kwakavakirwa pachimiro chinokanganisa kushandiswa kwemutemo wekudzivirira data.
Criminal Law Codification and Reform Act (Chapter 9:23)
Criminal Law (Codification and Reform) Act [Chapter 9:23] ndiwo mutemo mukuru unosanganisira mhosva dzese muZimbabwe, wakagadzwa muna 2004 uye wakagadziridzwa kazhinji kubvira ipapo. Zvikamu zvakawanda zvawo zvine hukama chaizvo nekurekodha.
Section 164: Kukurudzira Mhirizhonga Nekombiyuta
Section 164 yeCriminal Law Code inoita kuti chive mhosva kutumira, nekombiyuta kana sisitimu yeruzivo, mameseji nechinangwa chekukurudzira vamwe kuita mhirizhonga kune chero munhu kana kukanganisa zvinhu. Marangiro ndeefaindi isingapfuure Level 10 kana kusungwa mujeri kwemakore anosvika mashanu, kana zvose zviri zviviri.
Munyori wenhau Blessed Mhlanga akapomerwa mhosva pasi pechikamu ichi muna Kukadzi 2025 mushure mehurukuro yaakaita neimwe mukuru wehondo wekare akakumbira kuti Purezidhendi Mnangagwa asiye basa. Mhosva idzi dzinoratidza kuti chikamu chine chekuita nekukurudzira mhirizhonga chinogona sei kushandiswa pahunyori hwenhau hune marekodhi ekutaura kwezvematongerwo enyika.
Kutarisa Nemune Zvakavanzika Nemhosva Dzemifananidzo
Criminal Law Code inewo zvikamu zvinorwisa kutarisa nemune zvakavanzika uye kurekodha kwepabonde pasina mvumo, izvo zvinofambirana neSection 165 yeCyber and Data Protection Act. Mutemo uyu unotaura nezvekurekodha vanhu vari muzviitiko zvakavanzika pasina kuziva kwavo, kunyanya mune zviitiko apo rekodhi inoitirwa zvinangwa zvebonde.

Patriot Act 2023 Nemhedzisiro Yayo Yekutyisidzira Kurekodha
Criminal Law (Codification and Reform) Amendment Act, Act 10 ya2023, yakasainwa kuva mutemo naPurezidhendi Mnangagwa musi wa14 Chikunguru 2023, yakaunza mhosva itsva yekuti "kukuvadza nemaune kuzvitonga nezvinofarira nyika yeZimbabwe." Mutemo uyu, unowanzozivikanwa se"Patriot Act," haurambidzi kurekodha zvakananga asi unogadzira njodzi huru yepamutemo kune chero munhu anorekodha nekuparadzira zvirimo zvinonzi nevakuru zvinokuvadza zvinofarira nyika.
Zvinoitwa Mhosva neMutemo Uyu
Mutemo uyu unonongedza vagari venyika nevanogara muZimbabwe zvachose vanotora chikamu mumisangano yekuronga kana kufunga:
- Kupinda nezvombo muZimbabwe kana kupidigura kana kubvisa hurumende yayo
- Kuisa kana kuwedzera zvirango (sanctions) kana kudzivisa kutengeserana neZimbabwe
Mashoko emutemo uyu akafara uye, sekutaura kwevanotsoropodza vanosanganisira Amnesty International, Human Rights Watch, uye Veritas Zimbabwe, akasajeka nemaune zvekuti anogona kusanganisira hunyori hwenhau hwakajairika, kushuma kwekodzero dzevanhu, uye kurwira kwenzanga.
Marangiro
Marangiro akaoma. Kutora chikamu mumisangano ine chekuita nekupinda nezvombo kune marangiro ekusungwa mujeri upenyu hwese. (Zimbabwe yakabvisa mutongo werufu kune mhosva dzakajairika pasi peDeath Penalty Abolition Act, Act No. 4 ya2024, yakasainwa kuva mutemo musi wa31 Zvita 2024; Mutemo uyu unosiya chete mukana mudiki unobvumira mutongo werufu kudzoswa panguva yekuzivisa dambudziko renyika rakakura.) Kutora chikamu mumisangano ine chekuita nekurwira zvirango kune faindi inosvika USD $12,000 uye/kana kusungwa mujeri kwemakore anosvika gumi. Mhosva dzakawedzera dzinogona kukonzeresa kubviswa kwehuzvarwa hwenyika, kudzimwa kwekugara zvachose, kutorerwa kodzero yekuvhota kwemakore mashanu kusvika gumi nemashanu, uye kudziviswa kubata basa rehurumende.
Kupikiswa kweHigh Court
High Court yeZimbabwe, mumutongo waJustice Rodgers Manyangadze, yakabvisa Section 22A(3) yeMutemo uyu ichiti inopesana neMutemo Mukuru. Dare rakawana kuti mashoko echikamu ichi akanga asina kujeka zvakanyanya uye akafara zvakanyanya, zvichisimudza nyaya dzeMutemo Mukuru pamusoro perusununguko rwekuungana, rwesangano, nerwekutaura, pamwe nekodzero yekutongwa zvakarurama uye kodzero dzeuzvarwa. Mutongo uyu wakakosha asi hauna kubvisa zvimwe zvikamu zveMutemo uyu kana mhedzisiro yekutyisidzira inobva pakuvapo kwawo.
Zvinoreva Kune Kurekodha
Vanyori venhau nevanharagwa vanorekodha zviitiko zvemisangano, zvirwisiro, kana nhaurwa dzine chekuita nezvirango zvepasi rose kana kupokana nezvematongerwo enyika vane njodzi yekunzi vanhu vari mumaitiro anokuvadza kuzvitonga kwenyika. Kunyangwe zvirimo zverekodhi zviri kutaura kwakadzivirirwa, kuparadzira rekodhi ine zvinhu zvematongerwo enyika zvakakosha muZimbabwe zvino kune njodzi yekupomerwa mhosva pasi pezvikamu zvePatriot Act zvichiripo. Nyaya yakaunzwa nevanyori venhau Valentine Maponga naPaidamoyo Muzulu, avo vakapikisa Mutemo uyu vachiti unotyisidzira hunyori hwenhau hwepasi rose hwakarurama, inoratidza hukama hwakananga pakati pemutemo uyu nemaitiro ekurekodha.
Kurekodha Mapurisa Nevakuru VeHurumende
Kurekodha mapurisa, vakuru vehurumende, kana masoja ekuchengetedza muZimbabwe kune njodzi huru yepamutemo neyemunhu pachake. Hapana mutemo unorambidza pachena kurekodha mupurisa ari panzvimbo yeruzhinji, asi mamiriro ezvinhu chaiwo anoita kuti kurekodha kwakadai kuve nengozi.
Njodzi Yepamutemo
Zvikamu zvakati zvinogadzira nzira dzekupomerwa mhosva kune vanorekodha maitiro evakuru:
- Section 164 yeCriminal Law Code (kukurudzira mhirizhonga) yakashandiswa pamarekodhi nehurukuro pamusoro pevakuru vehurumende, sepanyaya yaMhlanga.
- Patriot Act inogadzira kusajeka pamusoro pekuti kurekodha misangano inotaura nezvekuzvidavirira kwehurumende kunogona here kunzi kunokuvadza zvinofarira nyika.
- Broadcasting Services Amendment Act 2025 (No. 2 ya2025, yakaburitswa muGazette musi wa23 Chivabvu 2025) yakawedzera mitemo yekufambisa nhau kumapuratifomu epaindaneti kusanganisira mapodcast nekuratidza-live pasocial media. Kuparadzira marekodhi kuburikidza nemapuratifomu ane mitemo pasina rezinesi yeBroadcasting Authority of Zimbabwe kunogadzira njodzi yepamutemo yakawedzera.
Kusungwa Nekuchengetwa Kwakanyorwa
RSF yakaisa Zimbabwe panzvimbo ye106 pamanyika 180 muWorld Press Freedom Index ya2025 (marks 52.10, akawedzera kubva panzvimbo ye116 muna 2024), ichiratidza kuti "mitemo yakaoma zvikuru" kusanganisira penal code yakagadziridzwa neCyber Security and Data Protection Act zvinoramba zvichidzivirira hunyori hwenhau. RSF neHuman Rights Watch zvinonyora nyaya dzinotevera dzichangoitika:
- Blessed Mhlanga (akasungwa 24 Kukadzi 2025): Munyori wenhau weYouTube outlet inonzi Heart and Soul TV akachengetwa kwemwedzi inenge mitatu uye akapomerwa mhosva yekukurudzira mhirizhonga pasi peSection 164 yeCriminal Law Code. Mhosva idzi dzakabva pahurukuro umo mumiriri wezvematongerwo enyika akakumbira kuti Purezidhendi asiye basa. HRW yakati mhosva idzi hadzina musimboti.
- Faith Zaba (akasungwa 1 Chikunguru 2025): Muveti weZimbabwe Independent akasungwa nemhosva dzekutuka kana kudzikisira simba raPurezidhendi pasi peCriminal Law Code.
Mushumo weFreedom House unonzi Freedom on the Net 2025 unonyora kudzvinyirira kuchiri kuenderera mberi umo "vanharagwa nevanyori venhau vakawanda vakasungwa uye vakachengetwa nekuda kwezvirimo zvavo zvepaindaneti."
Ngwarira: Kunongedza kamera kumupurisa muZimbabwe, kunyangwe muchirwisiro, pakumira kwemota nemapurisa, kana pamhemberero yeruzhinji, hakuna kudzivirirwa kwepamutemo kwaungawana mune dzimwe nyika. Vakuru vanowanzotorera midziyo yekurekodha, kudzima marekodhi, uye kusunga vanyori venhau nekuda kwekurekodha maitiro evakuru. Kana uchida kunyora humbowo hwemaitiro akaipa evakuru, taura negweta remuZimbabwe rine ruzivo rwenhau usati waparadzira chero rekodhi.
Kurekodha Mafoni muZimbabwe
Pasi pemutemo wemvumo yemunhu mumwe chete weZimbabwe, munhu ari mukati mefoni anogona kuirekodha asina kuzivisa mumwe wari mufoni iyoyo. Kurambidzwa kweInterception of Communications Act kunonongedza kuteererwa kwemunhu wechitatu (munhu asiri mukati mefoni ari kuiteerera zvakavanzika), kwete kurekodha nemunhu ari mukati mefoni.
Mafoni Emunhu Ega
Unogona kurekodha foni yemunhu ega yauri mukati mayo pasina kuzivisa mumwe muri mairi. Rekodhi inowanikwa nenzira yakabvumidzwa pasi pemumiriro weICA wemunhu ari mukati mehurukuro. Kunze kwaizvozvo, Section 10 yeCyber and Data Protection Act inoreva kuti, pane data yemunhu isiri yakakosha zvikuru, kushandisa rekodhi sehumbowo hwemhosva hakudi mvumo yemumwe muri mairi zvakare.
Zvaunoita nerekodhi iyoyo zvinotongwa nemitemo yakasiyana. Kugoverana rekodhi paruzhinji, kuiparadzira kuti ukuvadze kana kutambudza mumwe muri mairi, kana kuiisa paindaneti pasina mvumo yemunhu akarekodhwa zvinogona kukonzeresa Section 164E (kuparadzirwa kwemifananidzo yepabonde pasina mvumo) kana Section 164B (kutambudza paindaneti) yeCriminal Law Code, sezvakagadziriswa neCDPA.
Mafoni Ebhizinesi
Masangano anorekodha nenzira yakarongwa mafoni erubatsiro rwevatengi, hurukuro dzekutengesa, kana mafoni emukati anenge achishandisa data yevanhu uye anofanira kuteerera zvinodikanwa zverezinesi nemvumo zveCDPA. Izvi zvinoreva kuve nerezinesi yemutariri wedata yePOTRAZ (kana achishandisa data yevanhu makumi mashanu kana kupfuura), kugadza DPO, uye kuzivisa vanofona kuti mafoni avo ari kurekodhwa.
Tsika yakajairika yekuridza meseji yakazvimhanyisira, senge "foni iyi inogona kurekodhwa kuti tiwedzere unyanzvi netraining," pakutanga kwefoni inokwanisa zvinodikanwa zvekuzivisa, asi anofona anofanira kuve nemukana chaiwo wekuramba kana asingabvumi kurekodhwa.
VoIP Nemaapp Emameseji
ICA neCDPA hazviite musiyano pakati pemambure emafoni echinyakare nemapuratifomu ekutaurirana epaindaneti. Kurekodha foni yeWhatsApp, musangano weZoom, kana weMicrosoft Teams uri mukati memusangano uyu kwakabvumidzwa pasi pemutemo wemvumo yemunhu mumwe chete. Masangano anorekodha misangano yepaindaneti nenzira yakarongwa anofanira kuramba achiteerera zvinodikanwa zveCDPA zvekushandisa data.
Kurekodha Hurukuro Dzepamberi
Munhu ari mukati mehurukuro yepamberi anogona kuirekodha pasi pemutemo wemvumo yemunhu mumwe chete weZimbabwe. Haufaniri kuwana mvumo yemunhu wese aripo usati wabvumidza mudziyo wekurekodha.
Nzvimbo Dzakavanzika
Apo hurukuro inoitika panzvimbo yakavanzika, kunyangwe imba, hofisi, kana resitorendi, zvidzivirizo zveMutemo Mukuru nezvemitemo zvinosimba zvakanyanya. Munhu wechitatu anoisa zvakavanzika mudziyo wekurekodha kuti atore hurukuro yaasiri mukati mayo anoita mhosva pasi peICA uye zvimwe pasi peSection 163A yeCriminal Law Code (yakaiswa neCDPA).
Misangano Nehurukuro Dzeboka
Semunhu ari mukati memusangano weboka kana hurukuro yevanhu vakawanda, unogona kuirekodha. Vamwe vari mairi vasiri kurekodha havasi "kuteerera" musangano nekungovapo chete. Mutemo wemvumo yemunhu mumwe chete unoshanda: chinzvimbo chako sekuve mukati mehurukuro chinokwana kuti rekodhi ive yakabvumidzwa panguva yekutorwa kwayo.
Kurekodha Panzvimbo DzeRuzhinji
Nzira yeZimbabwe pakurekodha panzvimbo dzeruzhinji haina kujeka zvakanyanya sezvinoita mitemo yekutaurirana kwakavanzika.
CCTV Nekutariswa Kweruzhinji
Hapana mutemo wakazara unonyatso tonga kuiswa nekushandiswa kwemakamera eCCTV panzvimbo dzeruzhinji. Mabhizinesi, zvivako zvehurumende, nevaridzi vezvinhu vega vanoisa makamera pasina mumiriro wakajairika unotonga kuti mifananidzo inotorwa, inochengetwa, kana kudzimwa sei.
CDPA inoshanda kune vanoshandisa CCTV vanotora vanhu vanozivikanwa: vanofanira kuve nerezinesi yemutariri wedata (kana vachishandisa data yevanhu makumi mashanu kana kupfuura), kuteerera nheyo dzekushandisa data, uye kuisa zvidzivirizo zvakakodzera. Muchokwadi, kushandiswa kwemutemo naPOTRAZ kwezvinodikanwa izvi kune vanoshandisa CCTV kwakange kwakaganhurirwa sezvo hurongwa hwerezinesi hwakatanga kushanda zvizere muna 2025 chete.
Kutora Mifananidzo Nehunyori HweNhau Paruzhinji
Hapana kurambidzwa kwakazara kwekutora mifananidzo kana firimu panzvimbo dzeruzhinji dzakavhurika. Zvisinei, vakuru vehurumende vakamboshandisa zvikamu zvemitemo zvakasiyana kudzivirira kurekodha kwevemhepo dzemakuhwa pedyo nezvivako zvehurumende, muzvirwisiro, uye pamhemberero dzezvematongerwo enyika. Broadcasting Services Amendment Act 2025 zvino inoisa marekodhi anoparadzirwa paindaneti, kusanganisira mapositi esocial media nemapodcast, pasi pekutariswa kweBroadcasting Authority of Zimbabwe, ichiwedzera chimwe chikamu chenjodzi kune vagadziri vezvirimo vanoparadzira marekodhi paindaneti.
Mitemo Yekurekodha Panzvimbo Yebasa
Kurekodha panzvimbo yebasa muZimbabwe kune hukama nekodzero yeMutemo Mukuru yekuchengetedza zvakavanzika, ICA, CDPA, nenheyo dzakajairika dzemutemo webasa.
Mabasa Emuridzi Webasa
Muridzi webasa anoda kutariswa kana kurekodha kutaurirana kwevashandi, kunyangwe kuburikidza nemakamera eCCTV, masisitimu ekurekodha mafoni, kana kutariswa kwemaemail, anofanira kuteerera zvinodikanwa zvemvumo nekujeka zveCDPA. Vashandi vanofanira kuzivswa nezvezvinorekodhwa, sei, marekodhi achachengetwa sei, uye kwenguva yakareba sei achachengetwa.
Kubvira Gunyana 2024, vabereki vebasa vanoshandisa data yevashandi kuburikidza nemasisitimu ekurekodha vanofanira kuve nerezinesi yemutariri wedata yePOTRAZ uye vanofanira kunge vagadza Data Protection Officer ane cheki.
Kodzero Dzemushandi
Vashandi vanoramba vane kodzero yeMutemo Mukuru yekuchengetedza zvakavanzika kunyangwe panzvimbo yebasa. Muridzi webasa haakwanisi kuisa midziyo yekurekodha inzwi yakavanzika mumakamuri ekuzorora, mabhavhoni, kana dzimwe nzvimbo umo vashandi vane tarisiro yakarurama yezvakavanzika. Kutariswa kweVhidhiyo munzvimbo dzebasa dzakajairika kunowanzobvumidzwa kune zviratidzo nezivisano zvakakodzera, asi kurekodha inzwi rehurukuro kunoda mvumo yakajeka apo vashandi vasiri mukati mehurukuro dziri kurekodhwa.
Mushandi ari mukati mehurukuro yepabasa anogona kuirekodha pasi pemutemo wemvumo yemunhu mumwe chete pasina kuziva kana mvumo yemuridzi webasa. Rekodhi yakadai inogona kushandiswa sehumbowo munyaya dzekupokana kwebasa, zvichitongwa nezvinodikanwa zvekugamuchirwa mudare.
Humbowo Munyaya Dzekupokana Kwebasa
Section 38 yeCivil Evidence Act (Chapter 8:01) inoita kuti marekodhi evhidhiyo neinzwi agamuchirwe mumatare eZimbabwe nemadare ebasa sehumbowo hwezvakarekodhwa. Dare rinoyera kuvimbika kwerekodhi nekutarisa kana yakagadziriswa kana kukanganiswa, kana kopi yakaburitswa iri yepakutanga (original), uye humbowo hupi zvahwo hwakazvimirira hunosimbisa zvakarekodhwa; dare rinogonawo kuramba humbowo hwakawanikwa nenzira isiri yepamutemo kana isina kunaka pasi peSection 48 yeAct imwe cheteyo. Rekodhi yehurukuro yepabasa yakaitwa nemunhu ari mukati mayo yakawanikwa nenzira yakabvumidzwa pasi pemutemo wemvumo yemunhu mumwe chete uye haisimudzi dambudziko iroro.
Zvirimo Zvedeepfake Nezvakagadzirwa neAI
Zimbabwe haina mutemo unonyatso taura nezvedeepfake kana inzwi nevhidhiyo zvakagadzirwa neAI. Mumiriro wemitemo iripo unoshanda kusvika pane paunobata maitiro ari panyaya iyi.
Zvikamu Zvinoshanda
Section 164E yeCriminal Law Code (kuparadzirwa kwemifananidzo yepabonde pasina mvumo, yakaiswa neCDPA) inoshanda apo deepfake inoenderana netsanangudzo yemufananidzo wepabonde sekureva kwechikamu ichi uye ikaparadzirwa pasina mvumo yemunhu ari mairi nechinangwa chekukonzeresa kunyadziswa kana kunyara. Vhidhiyo yedeepfake inoratidza munhu chaiye achitaura kana achiita chinhu chaasina kutaura kana kuita inongodzikira mukati memutemo uyu kana ichienderana netsanangudzo iyoyo.
Section 164B (kutambudza paindaneti) inoshanda zvakapamhidzirwa, apo deepfake yechero rudzi, ingave yepabonde kana kwete, inogadzirwa nekuparadzirwa nechinangwa chekuzvidza, kunyadzisa, kutambudza, kana kutyisidzira munhu chaiye.
Mutemo wakajairika wekunyomba pasi peCriminal Law Code unoshandawo: kuburitsa shoko renhema pamusoro pemunhu, kusanganisira kuburikidza nerekodhi yakagadzirwa, rinokuvadza mukurumbira wake kunogona kuva mhosva yekunyomba.
Mukaha weMitemo
Mitemo yeZimbabwe yekutonga zvirimo zvedhijitari haina kunyatso taura nezve synthetic media. Broadcasting Services Amendment Act 2025, kunyangwe ichiwedzera kutariswa kwemitemo kunhau dzepaindaneti, haina kunyatso taura nezvezvirimo zvakagadzirwa neAI. Vanhu vega nemasangano anoshanda munzvimbo yezvirimo zveAI muZimbabwe parizvino vanotarisana nekusajeka kwepamutemo uye vanofanira kutarisisa mirairo yePOTRAZ pamusoro pezvinowedzerwa mumitemo.
Kurekodha Nekutumira Data Pakati PeMiganho YeNyika
Kurekodha Kuyambuka Miganho YeNyika
Apo rekodhi ine vanhu vanobva munyika dzakasiyana, mitemo yenyika yemunhu wese anotaurirana inogona kushanda. Foni pakati pemunhu ari muZimbabwe nemunhu ari muUnited States inogona kubata zvose mutemo weZimbabwe wemvumo yemunhu mumwe chete pasi peICA/CDPA uye muyedzo weUS federal wemvumo yemunhu mumwe chete pasi peWiretap Act (18 U.S.C. § 2511). Muchokwadi, mumiriro weZimbabwe wemvumo yemunhu mumwe chete unoenderana nemusimboti weUS federal, uchidzikisira njodzi yekupokana muzviitiko zvakajairika.
Apo foni ine munhu ari munyika inoda mvumo yevanhu vese, senge Germany kana Switzerland, mutemo wakaomarara unoshanda kana foni ikaitwa kana kugamuchirwa munyika iyoyo.
Mitemo Yekutumira Data Pakati PeMiganho YeNyika
Section 29 yeCyber and Data Protection Act inotonga kutumirwa kwedata yemunhu (kusanganisira marekodhi) kunze kweZimbabwe. Kutumirwa kunoyambuka miganho kunobvumidzwa chete kana:
- Munhu ane data apa mvumo yakananga kutumirwa uku uye mvumo iyi ichitaura nyika inoendeswa.
- Kutumirwa kunodikanwa kuti sungano nemunhu ane data ishande.
- Zvinofarira ruzhinji zvinoda kutumirwa uku.
- Nyika inoendeswa inopa chiyero chakakwana chekudzivirira data.
Masangano anochengeta marekodhi eZimbabwe pamasevha ecloud ari kunze kweZimbabwe anofanira kuzivisa POTRAZ isati yatanga kutumirwa uye kuve nechokwadi kuti nyika inoendeswa inokwana muyedzo wekudzivirira wakakwana. Kutadza kuteerera Section 29 kutyora mutemo wekushandisa data kunotongwa nemabasa ekushandisa mutemo aPOTRAZ.
Kuchengetwa MuCloud Nekushandiswa Kure
Mabhizinesi mazhinji anoshandisa masevhisi ecloud ari kuUnited States, Europe, kana South Africa kuchengetedza marekodhi emafoni nezvirekodhi zvemisangano yevhidhiyo. Pasi peCDPA, kufambisa marekodhi evagari veZimbabwe kuburikidza nemasevha ari kunze kwenyika kunova kutumirwa kwedata kunoyambuka miganho kunoda kuzivisa POTRAZ. Chero sungano yekushandisa data nemupi wecloud wekunze inofanira kusanganisira zvikamu zinotaura zvinodikanwa nemutemo weZimbabwe.
Marangiro Nekukurumidza
| Mhosva | Mutemo Unotonga | Marangiro Makuru |
|---|---|---|
| Kuteererwa kwemunhu wechitatu pasina mvumo | ICA, Chapter 11:20, s. 3 | Faindi yeLevel 14 (~USD $5,000) uye/kana makore mashanu mujeri |
| Mupi wemasevhisi kutadza kubatsira nekuteererwa kwakabvumidzwa | ICA, Chapter 11:20 | Faindi yeLevel 12 uye/kana makore matatu mujeri |
| Kuwana data yekombiyuta pasina mvumo | Criminal Law Code, Chapter 9:23, s. 163A (yakaiswa neCDPA s.35) | Faindi yeLevel 14 uye/kana makore mashanu mujeri |
| Kutumira meseji yedata inotyisidzira | Criminal Law Code, Chapter 9:23, s. 164A (yakaiswa neCDPA s.35) | Faindi yeLevel 10 uye/kana makore mashanu mujeri |
| Kukurudzira mhirizhonga nemeseji yekombiyuta | Criminal Law Code, Chapter 9:23, s. 164 | Faindi yeLevel 10 uye/kana makore mashanu mujeri |
| Kutambudza nekunetsa paindaneti kuburikidza nekombiyuta | Criminal Law Code, Chapter 9:23, s. 164B (yakaiswa neCDPA s.35) | Faindi yeLevel 10 uye/kana makore gumi mujeri |
| Kuparadzira mufananidzo wepabonde pasina mvumo | Criminal Law Code, Chapter 9:23, s. 164E (yakaiswa neCDPA s.35) | Faindi yeLevel 10 uye/kana makore mashanu mujeri |
| Kurekodha zvinhu zvepabonde kana matinji pasi pembatya pasina mvumo (upskirting) | Criminal Law Code, Chapter 9:23, s. 165 (yakaiswa neCDPA s.35) | Faindi yeLevel 10 uye/kana makore mashanu mujeri |
| Kushandisa data pasina rezinesi yemutariri wedata (mushure me12 Kurume 2025) | CDPA / SI 155 ya2024 | Faindi yeLevel 11 (~USD $1,000) uye/kana makore manomwe mujeri |
| Kutadza kugadza Data Protection Officer (mushure me12 Zvita 2024) | SI 155 ya2024 | Faindi yeLevel 7 uye/kana makore maviri mujeri |
| Kutadza kushuma kuputika kwedata mukati meawa dzinosvika 24 | CDPA / SI 155 ya2024 | Mabasa ekushandisa mutemo aPOTRAZ |
Rondedzero Yezvinodikanwa Kubhizinesi
Masangano anoshanda muZimbabwe anorekodha chero rudzi rwekutaurirana anofanira kutora matanho anotevera.
Wana rezinesi yemutariri wedata. Kubvira 12 Kurume 2025, chero sangano rinoshandisa data yevanhu vanosvika makumi mashanu (50) kana kupfuura, kusanganisira kuburikidza nemarekodhi emafoni, mifananidzo yeCCTV, kana marekodhi emisangano, rinofanira kuve nerezinesi yePOTRAZ. Kushanda pasina iyo mhosva yepamutemo wehutongi ine marangiro anosvika makore manomwe mujeri.
Gadza Data Protection Officer. DPO anofanira kuve nemazivo ane hukama emutemo, data science, kana kuchengetedzeka kweruzivo, uye anofanira kupedza kudzidziswa kwecheki paHarare Institute of Technology. Kutadza kugadza DPO mushure me12 Zvita 2024 kune mhosva yakasiyana yepamutemo wehutongi.
Isa nzira dzekuzivisa nezvemarekodhi. Semunhu ari mukati mehurukuro, unogona kuirekodha pasi pemutemo wemvumo yemunhu mumwe chete. Kana sangano rako richirekodha mafoni kana misangano ine vamwe nenzira yakarongwa, vanhu ivavo vanofanira kuwana zivisano yakajeka yezvinorekodhwa, sei, uye marekodhi achashandiswa sei, kunyangwe mvumo yevanhu vese isingadikanwi nemutemo pachiito chekurekodha.
Teerera zvinodikanwa zvekutumira data kuyambuka miganho. Kana marekodhi achichengetwa pamasevha ecloud ari kunze kweZimbabwe, zivisa POTRAZ usati watanga kutumira uye simbisa kuti nyika inoendeswa inopa kudzivirira data kwakakwana.
Dzivisa kuparadzira kwemarekodhi. Chiito chekurekodha chinogona kunge chakabvumidzwa pasi pemvumo yemunhu mumwe chete; kuparadzira rekodhi yepabonde pasina mvumo yemunhu akarekodhwa kunogona kukonzeresa Section 164E yeCriminal Law Code (yakaiswa neCDPA), uye kuparadzira chero rekodhi kuti utambudze kana kunyadzisa mumwe munhu kunogona kukonzeresa Section 164B. Isa mitemo yemukati pamusoro pekuti marekodhi api anogona kugoverwa uye kuna ani.
Wana rezinesi yeBroadcasting Authority kana uchiparadzira marekodhi paindaneti. Broadcasting Services Amendment Act 2025 (No. 2 ya2025, yakaburitswa muGazette musi wa23 Chivabvu 2025) inounza kufambisa nhau kwepaindaneti, kusanganisira mapodcast nekuratidza-live pasocial media ane marekodhi, mukati memitemo yeBroadcasting Authority of Zimbabwe. Masangano anowanzoparadzira zvirimo zvakarekodhwa kuburikidza nemapuratifomu epaindaneti anofanira kuongorora kana rezinesi ichidikanwa.
Tsanangura mitemo yekuchengeta nekudzima. Gadzira mitemo yakanyorwa inotaura kwenguva yakareba sei marekodhi achachengetwa uye simbisa kudzimwa nenzira yakarongwa pakupera penguva yega yega yekuchengeta.
Shuma kuputika kwedata nekukurumidza. Chero kuputika kune chekuita nemarekodhi kunofanira kushumwa kuPOTRAZ mukati meawa dzinosvika 24. Apo kuputika kunoisa njodzi huru kuvanhu, vanhu ivavo vanofanira kuzivswa mukati meawa dzinosvika 72.
Dzidzisa vashandi pamusoro penjodzi yepamutemo wehutongi. Vashandi vanobata marekodhi vanofanira kunzwisisa musiyano uri pakati pekurekodha kwakabvumidzwa nemunhu ari mukati (kwakabvumidzwa pasi pemvumo yemunhu mumwe chete), kuteererwa kwemunhu wechitatu pasina mvumo (kwakarambidzwa pasi peICA), uye uye kuparadzirwa kwemarekodhi pasina mvumo (kunogona kunge kwakarambidzwa pasi peSection 164E ne164B yeCriminal Law Code, sezvakagadziriswa neCDPA).
Zivikanwa: Chinyorwa ichi chinopa ruzivo rwakajairika rwemutemo pamusoro pemitemo yekurekodha yeZimbabwe kubvira muna Chivabvu 2026. Harisi zano remutemo uye harisi kutaura nezvemamiriro ako chaiwo. Mamiriro emutemo eZimbabwe ari kuramba achishanduka nemitemo mitsva nemaitiro ekushandisa mutemo asingaratidzwe pano. Taura negweta rine rezinesi rekushanda muZimbabwe kuti riwane zano nezvemamiriro ako chaiwo.
Frequently Asked Questions
Zimbabwe inyika inoshandisa mvumo yemunhu mumwe chete kana yevanhu vese pakurekodha here?
Zimbabwe inyika inoshandisa mvumo yemunhu mumwe chete. Munhu ari mukati mefoni, hurukuro yepamberi, kana mashoko epaindaneti anogona kurekodha kutaurirana uku asina kuzivisa vamwe vari mairi. Interception of Communications Act (Chapter 11:20) inonongedza kuteererwa kwemunhu wechitatu, kwete kurekodha nemunhu ari mukati mehurukuro; Section 3(1)(a)(i) yeICA ndiyo mavambo chaiwo emutemo uyu. Section 10 yeCyber and Data Protection Act 2021 mutemo wakasiyana uye wakamanikana: unobvumira kuti data yemunhu isiri yakakosha zvikuru, kusanganisira rekodhi, ishandiswe sehumbowo hwemhosva pasina mvumo yemunhu akarekodhwa.
Marangiro chii ekurekodha munhu zvisiri pamutemo muZimbabwe?
Marangiro anosiyana zvichienderana nechikamu chatyorwa. Kuteererwa kwemunhu wechitatu pasina mvumo pasi peICA kune faindi inosvika Level 14 (inenge USD $5,000) uye/kana makore mashanu mujeri. Kuwana data yekombiyuta pasina mvumo pasi peSection 163A yeCriminal Law Code (yakaiswa neCDPA) kune marangiro mamwe chetewo. Kuparadzira mufananidzo kana vhidhiyo yepabonde pasina mvumo pasi peSection 164E mhosva yakasiyana (faindi yeLevel 10 uye/kana makore mashanu mujeri), sezvakaitawo kutumira meseji yedata inotyisidzira pasi peSection 164A yeCriminal Law Code (marangiro mamwe chetewo). Kushandisa data yemunhu pasina rezinesi yemutariri wedata yePOTRAZ kune marangiro anosvika makore manomwe mujeri.
Ndinogona kurekodha foni muZimbabwe pasina kuudza mumwe munhu here?
Hongu, kana uri mumwe wevari mukati mefoni. Mutemo weZimbabwe wemvumo yemunhu mumwe chete unobva zvakananga kuSection 3(1)(a)(i) yeInterception of Communications Act, unoregerera munhu ari mukati mehurukuro parambidzo yekuteerera. Section 10 yeCyber and Data Protection Act mutemo wakasiyana unotaura nezvekushandisa data isiri yakakosha zvikuru sehumbowo pasina mvumo yemumwe muri mairi; hauzvibvumidzi wega kurekodha. Unofanira kuziva kuti zvaunoita nerekodhi iyoyo zvinotongwa nezvimwe zvidzivirizo zvakasiyana: kuiparadzira paruzhinji kana kuigoverana kuti utambudze mumwe munhu kunogona kutyora Criminal Law Code sezvakagadziriswa neCDPA.
Vabereki vebasa vanogona kurekodha mafoni nekushandisa CCTV panzvimbo dzebasa muZimbabwe here?
Hongu, asi paine mabasa ekuteerera. Vabereki vebasa vanorekodha mafoni nenzira yakarongwa kana vanoshandisa CCTV vanofanira kuzivisa vashandi nezvezvinorekodhwa, kuve nerezinesi yemutariri wedata yePOTRAZ (kana vachishandisa data yevanhu makumi mashanu kana kupfuura), uye kugadza Data Protection Officer ane cheki. Kurekodha inzwi zvakavanzika munzvimbo umo vashandi vane tarisiro yakarurama yezvakavanzika (makamuri ekuzorora, mabhavhoni) kwakarambidzwa. Vashandi vari mukati mehurukuro dzepabasa vanogona kudzirekodha pasi pemutemo wemvumo yemunhu mumwe chete.
Hurukuro dzakarekodhwa zvakavanzika dzinogamuchirwa sehumbowo mumatare eZimbabwe here?
Rekodhi yakaitwa nemunhu ari mukati mehurukuro pasi pemutemo wemvumo yemunhu mumwe chete yakawanikwa nenzira yakabvumidzwa. Section 38 yeCivil Evidence Act (Chapter 8:01) inoita kuti zvinhu zverekodhi, zvinoreva chero tepi, dhisiki, kana chimwe chinhu chakadaro chine manzwi kana manzwi nemifananidzo yakarekodhwa, zvigamuchirwe sehumbowo hwezvakarekodhwa; kukosha kwazvo kunoenderana nekuti zvinoratidza kugadziriswa here, kana zviri zvepakutanga (original) kana kopi, uye humbowo hupi zvahwo hwakazvimirira hunosimbisa. Kunze kwaizvozvo, Section 10 yeCyber and Data Protection Act inoreva kuti, pane data yemunhu isiri yakakosha zvikuru, mvumo yemunhu akarekodhwa haidikanwi kuti rekodhi ishandiswe sehumbowo hwemhosva. Marekodhi awanikwa nekuteererwa kwemunhu wechitatu pasina runyorwa rwemvumo anosangana nematambudziko ekugamuchirwa pasi peICA uye anoisa munhu akaaita pangozi yekupomerwa mhosva yepamutemo wehutongi.
Zimbabwe Patriot Act inorevei kuvanyori venhau vanorekodha vakuru vehurumende?
Criminal Law (Codification and Reform) Amendment Act 2023 (Patriot Act) inogadzira mhosva yekukuvadza nemaune kuzvitonga nezvinofarira nyika yeZimbabwe. Haisi kurambidza kurekodha zvakananga, asi mashoko ayo akafara anogadzira njodzi yepamutemo kune vanyori venhau vanorekodha misangano inotaura nezvekuzvidavirira kwepasi rose, zvirango, kana shanduko dzezvematongerwo enyika. Mutongo weHigh Court wakabvisa chimwe chikamu (Section 22A(3)) uchiti chinopesana neMutemo Mukuru, asi zvimwe zvikamu zveMutemo uyu zvichiripo. Pamwe neSection 164 yeCriminal Law Code (yakashandiswa kumunyori wenhau Blessed Mhlanga muna Kukadzi 2025), Patriot Act inoratidza mhedzisiro huru yekutyisidzira kurekodha maitiro ehurumende.
Hurumende yeZimbabwe inoita kutariswa kukuru kwekutaurirana here?
Interception of Communications Act inopa masimba akafara ekutariswa kumasangano ehurumende, ane manyorwa emvumo anopihwa neminisita wehurumende panzvimbo pemutongi. Zimbabwe yakaisa tekinoroji yekuziva zviso yakagadzirwa muChina, yakagadzira mapoka ekutarisisa social media, uye yakavaka zvivakwa zvekutaurirana zvine masimba edata center. Human Rights Watch, RSF, uye MISA Zimbabwe zvakanyora nyaya umo kutariswa kwakashandiswa kutarisisa vanopikisa zvematongerwo enyika, vanyori venhau, nevanharagwa venzanga. RSF yakaisa Zimbabwe panzvimbo ye106 pamanyika 180 muna 2025 pamusoro perusununguko rwevemhepo dzemakuhwa, ichiratidza kuti kutaurirana kwemafoni kwevanyori venhau 'kunowanzotariswa.'
Zimbabwe ine mitemo inorwisa deepfake kana marekodhi akagadzirwa neAI here?
Zimbabwe haina mutemo unonyatso nongedza deepfake kana synthetic media yakagadzirwa neAI. Zvisinei, zvikamu zviripo zvinoshanda: Section 164E yeCriminal Law Code, yakaiswa neCDPA (kuparadzirwa kwemufananidzo wepabonde pasina mvumo), inosanganisira rekodhi yakagadzirwa neAI inoenderana netsanangudzo yemufananidzo wepabonde uye inoratidza nhema munhu chaiye, uye Section 164B (kutambudza nekunetsa paindaneti) inoshanda zvakapamhidzirwa apo deepfake yerudzi rupi zvarwo yagadzirirwa kuzvidza kana kunyadzisa munhu. Mutemo wakajairika wekunyomba yepamutemo wehutongi unoshandawo kumarekodhi enhema akagadzirwa neAI. Hapasati pave nemitemo yakatarwa yekutonga zvinyorwa zvakagadzirwa neAI kubva 2026.
Ndinogona kurekodha munhu panzvimbo yeruzhinji muZimbabwe zvichitenderwa nemutemo here?
Hapana kurambidzwa kwakazara kwekurekodha panzvimbo dzeruzhinji. Semunhu ari mukati mehurukuro panzvimbo yeruzhinji, unogona kuirekodha pasi pemutemo wemvumo yemunhu mumwe chete. Kutora mifananidzo kana firimu pamhemberero dzeruzhinji kunowanzobvumidzwa, kunyangwe vakuru vakashandisa zvikamu zvemitemo zvakasiyana kudzivirira kurekodha pedyo nezvivako zvehurumende, muzvirwisiro, uye mumhemberero dzezvematongerwo enyika. Kubvira paBroadcasting Services Amendment Act 2025, kuparadzira marekodhi kuburikidza nemapuratifomu epaindaneti sebasa rekufambisa nhau rakajairika kunogona kuda rezinesi yeBroadcasting Authority of Zimbabwe.
Mitemo yeZimbabwe yekurekodha nekutumira data kuyambuka miganho yeiyi?
Pasi peSection 29 yeCyber and Data Protection Act, kutumira data yemunhu (kusanganisira marekodhi) kunze kweZimbabwe kunoda mvumo yakananga yemunhu ane data ichitaura nyika inoendeswa, kudikanwa kwesungano, musimboti wezvinofarira ruzhinji, kana kuwanikwa kwekudzivirira data kwakakwana munyika inoendeswa. Masangano anoshandisa masevhisi ecloud ari kunze kweZimbabwe kuchengetedza marekodhi emafoni kana misangano yevhidhiyo anofanira kuzivisa POTRAZ kutumirwa kusati kwaitika. Kutadza kuteerera kutyora mutemo wekushandisa data kunotongwa nemabasa ekushandisa mutemo aPOTRAZ.
Updates
Kugadziriswa uku kunogadzirisa dambudziko rechipiri mune zvakanyorwa mumusoro weCyber and Data Protection Act (CDPA), zvakawanikwa neongororo yakazvimirira, inopikisa, pashure pekugadziriswa kwekutanga. Zvikamu 163A, 164A, 164B, ne165 zvaiva zvatemerwa kuCDPA pachayo zvisiri izvo; chaizvoizvo izvi zvikamu zveCriminal Law Code zvakaiswa nesection 35 yeCDPA. Section 164A yaivawo yatsanangurwa zvisiri izvo sekuti inotaura nezvekurekodha kana kuparadzira mifananidzo pasina mvumo; chinhu chaicho ndechekutumira meseji yedata inotyisidzira, pamwe nechikamu chakamanikana chinotaura nezvekurekodha pasi pembatya. Zvirimo zvakakura zvekuparadzirwa izvozvo zvava kugara zvakanaka pasi peSection 164E (kutumira mifananidzo yepabonde pasina mvumo) yakawedzerwa patsva, yakasimbiswa zvichienderana nezvinyorwa zvepamutemo zveAct iyi. Section 10 yaive yatsanangurwa zvisina kunaka sekuti mvumo yemumwe muri mairi ndiyo inokwana kuti rekodhi ipinzwe sehumbowo; chinoita chaicho, chakamanikana, ndechekuti data isiri yakakosha zvikuru, kusanganisira rekodhi, inogona kushandiswa sehumbowo hwemhosva pasina mvumo yemunhu ane data iyoyo zvachose, izvo zviri mutemo wakasiyana nekodzero yekurekodha yemvumo yemunhu mumwe chete inopihwa neICA. Chirevo cheCivil Evidence Act pamusoro pekugamuchirwa kwemarekodhi einzwi nevhidhiyo zvino chinonongedza kuSection 38 chaiyo yeAct iyi, yakawanikwa kubva pamirror inovhurika pashure pekunge zimlii.org yadzosera dambudziko reCloudflare. Mumusoro unotaura nezvezvikonzero zvekupa runyorwa rwemvumo zvino unosanganisira chikonzero chemhosva dzakarongwa (ICA Section 6(1)(a)) uye unotsanangura nzira yekuvandudza yeSection 7 uye ongororo yeSection 19 neAttorney-General, kuti mutauriro wekuti hapana kutariswa nedare unoenderane zvakananga nemutemo.
Kugadziriswa uku kunotsiva chinongedzo chisina simba chakanyanya munyaya ino. Mhedziso yemvumo yemunhu mumwe chete yakanga yakarurama kare, asi yaimira zvimwe pamashoko epeji ye-FAQ yegweta reZimbabwe uye zvimwe paChikamu 57 cheMutemo Mukuru, icho chisina kusimbiswa kuti chinoshanda pakati pevanhu vega vanorekodhana. Nyaya ino zvino inomira mutemo wemvumo yemunhu mumwe chete zvakananga paInterception of Communications Act [Chapter 11:20] Chikamu 3(1)(a)(i) (musiyano wakajeka wekuti munhu "ari mukati mehurukuro") uye Chikamu 2 (unotsanangura "kuteerera" kuti unosanganisira "kurekodha"), zvakasimbiswa nemavara emutemo iwoyo chaiwo. Chikamu chinonzi Musimboti weMutemo Mukuru chino zvino chinoratidza Chikamu 57 semamiriro ekumashure kwete semusimboti wemutemo wekurekodha, chichicherechedza kuti hapana mutongo wedare reZimbabwe wakamboburitswa wakashandisa Chikamu 57 pakurekodha kunoitwa nemunhu ari mukati mehurukuro pachake.
Muna Chivabvu 2026, peji rino rakagadziridzwa nekugadziriswa kwakakosha: mumiriro wemvumo wakachinjwa kubva pa"mvumo yevanhu vese" kuenda pa"mvumo yemunhu mumwe chete," sezvo peji rekare raiva rakarasika richiti Zimbabwe inoshandisa mvumo yevanhu vese. Ongororo neveudzo hwemitemo eZimbabwe, kusanganisira Kanokanga Law Firm neGambe Law Group, inosimbisa musimboti wemvumo yemunhu mumwe chete; Section 10 yeCyber and Data Protection Act inotaura pachena kuti mvumo yemunhu mumwe chete inokwana kuti humbowo hwepaindaneti hugamuchirwe mudare, uye Interception of Communications Act inonongedza kuteererwa kunoitwa nemunhu wechitatu, kwete kurekodha kunoitwa nemunhu ari mukati mehurukuro. Zita repeji rakagadziridzwawo richibva pa"All-Party Consent Rules" richienda pa"One-Party Consent, ICA Surveillance, and Penalties," uye tsananguro ya meta yakagadziridzwawo kuti iratidze mumiriro utsva wemvumo yemunhu mumwe chete. Zvikamu zvitsva zveH2 zvakawedzerwa zvichitaura nezveCriminal Law Codification and Reform Act (Chapter 9:23); Patriot Act 2023 nemhedzisiro yayo yekutyisidzira kurekodha; kurekodha mapurisa nevakuru vehurumende (izvi zvine njodzi huru, uye nyaya dzaBlessed Mhlanga naFaith Zaba dzakanyorwa sezviratidzo); zvirimo zvedeepfake nezvakagadzirwa neAI (hapana mutemo wakananga unozvibata, asi mumiriro uripo unoramba uchishanda); uye kurekodha nekutumira data pakati pemiganho yenyika maererano neSection 29 yeCDPA. Muchikamu cheCyber and Data Protection Act, Section 163A (inobata kuwana data pasina mvumo) yakawedzerwa, pamwe nemarangiro ekusagadza Data Protection Officer (Level 7 kana kuvharirwa kwemakore maviri). Peji rakawedzerawo Broadcasting Services Amendment Act 2025 (No. 2 ya2025, yakaburitswa muGazette musi wa23 Chivabvu 2025), chiyero cheReporters Without Borders chakagadziridzwa kuenda kune data ya2025 (Zimbabwe iri panzvimbo ye106, mamaki 52.10, ichibva panzvimbo ye116 muna 2024), uye mutongo weHigh Court wakabvisa Section 22A(3) yePatriot Act uchiti inopesana neMutemo Mukuru. Mitsara yetafura yemarangiro yakawedzerawo kubatanidza Section 163A nekusagadza DPO. Pamusoro pezvo, huwandu hwemazwi epeji hwakawedzera kubva pa2,850 kuenda kunenge mazwi 5,800.
Sources and References
- Interception of Communications Act [Chapter 11:20] yeZimbabwe, Chikamu 3(1), inotaura kuti hapana munhu anofanira kuteerera kutaurirana kunotumirwa nehurongwa hwe-telecommunication kana radiocommunication kunze kwekunge (a)(i) ari mukati mehurukuro, (ii) ane mvumo yemumwe ari mukati mehurukuro, kana kuti (iii) akabvumidzwa ne-warrant. Chikamu 2 inotsanangura "kuteerera" kureva "kutarisisa, kurekodha, kana kukopa, zvishoma kana zvakazara," saka kurekodha kunoitwa nemunhu ari mukati mehurukuro kunowira zvakananga mukati memusiyano uri muChikamu 3(1)(a)(i), kwete nekufungidzira.(zimlii.org)
- Section 10 (Non-sensitive data) yeCyber and Data Protection Act [Chapter 12:07] inoda mvumo yemunhu ane data kuti ruzivo rwemunhu rushandiswe, asi Section 10(3)(a) inobvumira kushandiswa kwedata isiri yakakosha zvikuru, kusanganisira rekodhi, pasina mvumo iyoyo apo iri humbowo hunosimbisa mhosva. Uyu mutemo unotaura nezvenzira dzakabvumidzwa dzekushandisa data sehumbowo; hauzvibvumidzi wega kurekodha hurukuro, izvo zvinotongwa neInterception of Communications Act.(potraz.gov.zw).gov
- Chikamu 2 cheInterception of Communications Act [Chapter 11:20] chinotsanangura "kuteerera," pane kutaurirana kunotumirwa nehurongwa hwe-telecommunication kana radiocommunication, kuti "kutarisisa, kurekodha, kana kukopa, zvishoma kana zvakazara." Naizvozvo kurekodha kunowira mukati metsananguro yeMutemo iwo pachawo yekuteerera, izvo zvinoita kuti musiyano uri muChikamu 3(1)(a)(i) uve musimboti wakananga wepamutemo wekurekodha kwemunhu ari mukati mehurukuro, kwete kududzirwa kwegweta.(zimlii.org)
- Chikamu 57 cheConstitution of Zimbabwe (Amendment No. 20) Act 2013 chinopa munhu wese kodzero yekuchengetedza zvakavanzika, kusanganisira kodzero yekusakanganiswa zvakavanzika zvekutaurirana kwavo. Chikamu 45 cheMutemo Mukuru chinotaura kuti Declaration of Rights inosunga vanhu vega "zvichienderana nekusanganisira kwazvo kwavari, zvichitariswa musiyano wekodzero," uye hapana mutongo wedare reZimbabwe wakamboburitswa wakashandisa Chikamu 57 pakurekodha kunoitwa nemunhu ari mukati mehurukuro; mutemo wemvumo yemunhu mumwe chete pakurekodha kwakadaro unomira paInterception of Communications Act, Chikamu 3(1)(a)(i), kwete paChikamu 57.(constituteproject.org)
- Chero muganho pakodzero yekuchengetedza zvakavanzika pasi peChikamu 57 unofanira kukwana Chikamu 86 cheMutemo Mukuru: unofanira kuva wakarurama, wine musoro, wakakodzera, uye unobvumidzika munzanga ine demokrasi.(constituteproject.org)
- Marangiro echikamu 3 cheICA: faindi isingapfuure Level 14 uye/kana kusungwa mujeri kusvika makore mashanu pakuteererwa pasina mvumo.(zimlii.org)
- Zvikumbiro zveICA zverunyorwa rwemvumo yekuteererwa zvinofanira kubva kuna: Chief of Defence Intelligence; Director-General wechikamu chekuchengetedza nyika chaPurezidhendi; Commissioner weZimbabwe Republic Police; Commissioner-General weZimbabwe Revenue Authority. Zvikumbiro zvinoenda kuMinisita, kwete kudare.(zimlii.org)
- Section 163A yeCriminal Law (Codification and Reform) Act [Chapter 9:23] (yakaiswa nesection 35 yeData Protection Act, Act yakagadzira CDPA) inoita mhosva yekuwana data pasina mvumo: kuteerera nemaune chero kutumirwa kwakavanzika kwedata yekombiyuta kunoenda/kunobva/kuri mukati menetiweki yekombiyuta nemazano ehunyanzvi, kukunda chidzivirira chekuchengetedza, uye kuwana data iri mukati kana yakatumirwa kunobva/kuenda kusisitimu yekombiyuta. Marangiro: faindi yeLevel 14 uye/kana makore mashanu mujeri.(potraz.gov.zw).gov
- Section 164A yeCriminal Law Code [Chapter 9:23] (yakaiswa nesection 35 yeCDPA), Kutumira meseji yedata inotyisidzira, inoita mhosva kutumira meseji yedata inotyisidzira kukuvadza munhu, mhuri yavo kana shamwari, kana kukanganisa nhumbi dzavo. Chikamu chakasiyana chomuchikamu chimwe chetecho chinoitawo mhosva yakasiyana yekurekodha pasi pembatya nekurekodha mifananidzo yemunhu asina kufukidzwa pasina mvumo. Marangiro: faindi yeLevel 10 uye/kana makore mashanu mujeri.(potraz.gov.zw).gov
- Section 164B yeCriminal Law Code [Chapter 9:23] (yakaiswa nesection 35 yeCyber and Data Protection Act) inoita mhosva yekutambudza nekunetsa paindaneti: kushandisa kombiyuta kana sisitimu yeruzivo kugadzira nekutumira mameseji edata, kana kuisa zvinyorwa zvinowanikwa nevamwe, nechinangwa chekumanikidza, kutyisidzira, kutambudza, kuvhundutsira, kudheerera, kukonzeresa kutambudzika kukuru kwemoyo, kana kuzvidza kana kunyadzisa mumwe munhu. Marangiro: faindi yeLevel 10 uye/kana makore gumi mujeri.(potraz.gov.zw).gov
- Section 164E yeCriminal Law Code [Chapter 9:23] (yakaiswa nesection 35 yeCyber and Data Protection Act), Kutumira mifananidzo yepabonde pasina mvumo, inoita mhosva kuisa pachena, kuparidzira, kana kuparadzira meseji yedata ine mufananidzo kana vhidhiyo yepabonde yemunhu anozivikanwa pasina mvumo, kana neusaongorora maererano nekushaikwa kwemvumo, nechinangwa chekukonzeresa kunyadziswa kana kunyara. Mufananidzo wepabonde unoreva zvinoratidza munhu asina kufukidzwa, zvinhu zvepabonde kana zvipfuwa zvemukadzi zvisina kufukidzwa, kana kuita zvepabonde. Marangiro: faindi yeLevel 10 uye/kana makore mashanu mujeri.(potraz.gov.zw).gov
- Section 165 yeCriminal Law Code [Chapter 9:23] (yakaiswa nesection 35 yeCyber and Data Protection Act) inoita mhosva yekurekodha pasi pembatya: kurekodha mufananidzo kana vhidhiyo pasi pembatya dzemumwe munhu ichiratidza zvinhu zvepabonde kana matinji ake pasina mvumo. Marangiro: faindi yeLevel 10 uye/kana makore mashanu mujeri. Section 165(2) inoshandisa Section 164E (kuparadzirwa kwemifananidzo yepabonde pasina mvumo) pakuparadzirwa kwerekodhi yakadaro.(potraz.gov.zw).gov
- SI 155 ya2024 (Cyber and Data Protection Licensing Regulations) inoda kuti vatariri vese vedata vanoshandisa data yevanhu vanosvika 50+ vave nerezinesi yePOTRAZ. Zuva rekupedzisira: 12 Kurume 2025. Marangiro ekusateerera: faindi yeLevel 11 (~USD $1,000) uye/kana makore manomwe mujeri.(potraz.gov.zw).gov
- SI 155 ya2024 yakada kuti vatariri vedata vagadze Data Protection Officer ane mazivo emutemo, data science, kana kuchengetedzeka kweruzivo, akapihwa cheki neHarare Institute of Technology, kusvika 12 Zvita 2024. Kutadza kugadza: faindi yeLevel 7 uye/kana makore maviri mujeri.(potraz.gov.zw).gov
- Criminal Law (Codification and Reform) Amendment Act, Act 10 ya2023 ('Patriot Act'), yakasainwa kuva mutemo musi wa14 Chikunguru 2023, inoita mhosva 'yekukuvadza nemaune kuzvitonga nezvinofarira nyika yeZimbabwe' kuburikidza nekutora chikamu mumisangano yekuronga kupinda nezvombo, kupidigura, kana zvirango kurwisa Zimbabwe. Marangiro: kusungwa mujeri upenyu hwese pakupinda nezvombo (Zimbabwe yakabvisa mutongo werufu kune mhosva dzakajairika pasi peDeath Penalty Abolition Act, Act No. 4 ya2024, kunze kwenguva inozivisa dambudziko renyika rakakura); kusvika makore 20 pakupidigura; kusvika USD $12,000 uye/kana makore gumi pakurwira zvirango. Mamwe marangiro: kubviswa kwehuzvarwa...(veritaszim.net)
- Justice Rodgers Manyangadze weHigh Court wakabvisa Section 22A(3) yePatriot Act achiti inopesana neMutemo Mukuru; chikamu chairambidza kutora chikamu mumisangano dzinonzi dzinokuvadza 'kuzvitonga kana zvinofarira nyika' yeZimbabwe chakawanikwa chisina kujeka zvakanyanya, chichisimudza nyaya dzeMutemo Mukuru pamusoro perusununguko rwekuungana, rwesangano, rwekutaura, uye kodzero yekutongwa zvakarurama.(newsday.co.zw)
- Munyori wenhau Blessed Mhlanga akasungwa musi wa24 Kukadzi 2025 uye akapomerwa mhosva pasi peSection 164 yeCriminal Law (Codification and Reform) Act yekutumira ruzivo runokurudzira mhirizhonga. Mhosva dzaibva pahurukuro nemukuru wehondo wekare akakumbira kuti Purezidhendi Mnangagwa asiye basa. Akachengetwa kwemwedzi inenge mitatu asati asunungurwa.(hrw.org)
- Faith Zaba, muveti weZimbabwe Independent, akasungwa musi wa1 Chikunguru 2025, nemhosva dzekutuka kana kudzikisira simba raPurezhidhendi.(amnesty.org)
- RSF World Press Freedom Index 2025: Zimbabwe yakaiswa panzvimbo ye106 pamanyika 180 (marks 52.10), akawedzera kubva panzvimbo ye116 muna 2024. RSF inoratidza kuti 'mitemo yakaoma zvikuru' kusanganisira penal code yakagadziridzwa neCyber Security and Data Protection Act zvinoramba zvichidzivirira hunyori hwenhau.(rsf.org)
- Broadcasting Services Amendment Act No. 2 ya2025 (yakaburitswa muGazette musi wa23 Chivabvu 2025) yakawedzera mitemo yekufambisa nhau yeZimbabwe kusanganisira kufambisa nhau kwepaindaneti, kunotsanangurwa seredhiyo, terevhizheni, mapodcast, nemamwe mapuratifomu edhijitari anofambiswa nepaindaneti. Kugadziriswa uku kwakawedzerawo simba raPurezidhendi paBroadcasting Authority Board.(veritaszim.net)
- Section 29 yeCyber and Data Protection Act inobvumira kutumirwa kwedata yemunhu kuyambuka miganho chete kana: munhu ane data apa mvumo yakananga (achitaura nyika inoendeswa); kutumirwa kunodikanwa kuti sungano ishande; kana zvinofarira ruzhinji zvichidiwa. Kutumirwa kunyika dzisina kudzivirira data kwakakwana kunoda kuzivisa POTRAZ.(zimlii.org)
- Mutemo wechinyakare weZimbabwe ndiRoman-Dutch law sezvayaishandiswa paCape of Good Hope musi wa10 Chikumi 1891, yakabatanidzwa nemutemo weChirungu. Pasi pechizvarwa ichi chemutemo wechinyakare, hapana chirambidzo chekare chekuti munhu ari mukati mehurukuro aite rekodhi yayo; kurambidzwa kunonongedza kuteererwa kwemunhu wechitatu.(nyulawglobal.org)
- Freedom House Freedom on the Net 2025 (Zimbabwe): 'Several activists and journalists were arrested and detained for their online content as part of an ongoing crackdown on media freedom in Zimbabwe.' Kugadziridzwa kweBroadcasting Services Amendment Act kwakawedzera kubata mapuratifomu edhijitari uye 'kwakasimbisa simba raPurezidhendi paBroadcasting Authority Board.'(freedomhouse.org)
- Section 164 yeCriminal Law (Codification and Reform) Act inoita mhosva yekutumira nekombiyuta mameseji anoda kukurudzira mhirizhonga kana kukanganisa zvinhu. Marangiro: faindi yeLevel 10 uye/kana makore mashanu mujeri.(zimlii.org)
- Veritas Zimbabwe (veritaszim.net) isangano rakazvimirira reZimbabwe rinotarisisa mitemo uye rinoburitsa ongororo. Rinowanzoshandiswa nevanyori venhau, vadzidzi, uye masangano ekodzero dzevanhu sechinyorwa chinovimbwa nacho pamusoro pemutemo weZimbabwe.(veritaszim.net)
- Data Protection Act [Chapter 12:07] - Kopi Yepamutemo yePOTRAZ (PDF)(potraz.gov.zw).gov
- BILL WATCH 28-2023: Ongororo yePatriot Act - Veritas Zimbabwe(veritaszim.net)
- Kugamuchirwa kweHumbowo Hweinzwi neVhidhiyo Mumatare eZimbabwe - Gambe Law Group(gambelawgroup.com)
- Ongororo Yekudzivirirwa KweMitemo Kune Vanyori VeNhau NeMagweta Pasi peInterception of Communications Act yeZimbabwe - Oxford Academic, Statute Law Review (2024)(academic.oup.com)
- Kufamba Nezvinodikanwa zveData Protection Act Kune Vatariri VeData VeZimbabwe - MISA Zimbabwe (Kurume 2025)(zimbabwe.misa.org)
- Patriot Bill Yasainwa Kuva Mutemo - MISA Zimbabwe (Chikunguru 2023)(zimbabwe.misa.org)
- Kutariswa Nezvakavanzika - MISA Zimbabwe(zimbabwe.misa.org)
- World Report 2025: Zimbabwe - Human Rights Watch(hrw.org)
- U.S. Department of State - Mishumo Yekodzero Dzevanhu Yenyika 2023: Zimbabwe(state.gov).gov
- Kodzero Yekuchengetedza Zvakavanzika muZimbabwe - Harvard Law School International Human Rights Clinic (UPR Submission)(humanrightsclinic.law.harvard.edu)
- Chiyero Chitsva Chemafaindi (SI 14A ya2023) - Veritas Zimbabwe(veritaszim.net)
- DS-I Africa Law Cross-Border Data Sharing Zimbabwe Country Guide (Chikunguru 2024)(datalaw.africa)
- Section 38 (Video and audio tapes and similar material) yeCivil Evidence Act [Chapter 8:01] inoita kuti zvinhu zverekodhi (chero tepi remagineti, dhisiki, kana chinhu chakadaro chine manzwi kana manzwi nemifananidzo yakarekodhwa) zvigamuchirwe sehumbowo hwezvinhu zvakarekodhwa pazviri. Kukosha kwazvo kunoenderana nekuti rekodhi inoratidza kugadziriswa here kana kukanganiswa, kana iri yepakutanga (original) kana kopi, uye humbowo hupi zvahwo hwakazvimirira hunosimbisa rekodhi iyoyo. Section 48 inopa dare zvakare simba rekusarudza kuramba humbowo hwakawanikwa nenzira isiri yepamutemo kana isina kunaka.(law.co.zw)
- Section 6(1)(a) yeICA inobvumirawo chikumbiro cherunyorwa rwemvumo pachikonzero chemhosva yakakura yakaitwa nechikwata chakarongwa chinoita mabasa emhosva, kana mhosva iri muThird Schedule kana ndima dzakati kuti dzeNinth Schedule yeCriminal Procedure and Evidence Act [Chapter 9:07]. Section 7 inotara nzira yekuvandudza: Kune runyorwa rwakavakirwa pamhosva yeThird Schedule kana Ninth Schedule, Minisita ari oga ndiye anosarudza runyorwa rwekutanga, asi kuvandudzwa kwekutanga kunoda kuti Minisita abvunze Attorney-General (asingamupi mvumo yekusarudza), uye Administrative Court ndiyo inotora basa rekusarudza kuvandudzwa ichishandisa nzira yechikumbiro chisina kupokana, kubva pakuvandudzwa kwechipiri zvichienda mberi. Kune runyorwa rwakavakirwa pachikonzero chechikwata chakarongwa chinoita mabasa emhosva kana kuchengetedzeka kwenyika/zvinofarira zvehupfumi/kuchengetedzeka kweruzhinji, Minisita ari oga ndiye anosarudzawo kuvandudzwa kwekutanga, Minisita achibvunza Attorney-General ndiye anosarudza kuvandudzwa kwechipiri, uye Administrative Court haitori basa kusvikira pakuvandudzwa kwechitatu. Section 19 inodawo kuti Minisita atumire kuAttorney-General runyorwa rwakanyorwa gore rega rega runotsanangura zvirunyorwa zvemvumo zvakapihwa asi zvisina kuvandudzwa, uyo anogona kukumbira ruzivo rwakadzama uye kupa mazano; iyi inzira yekuongorora yakatarisa shure kumashure kwerunyorwa rwakapera, kwete kutariswa kwerunyorwa rwuchiri kushanda.(vertic.org)