กฎหมายหมิ่นประมาทของประเทศไทย: ทางอาญาและทางแพ่ง

การหมิ่นประมาทในประเทศไทยถือเป็นความผิดทางอาญาเป็นหลักภายใต้มาตรา 326 ถึง 333 แห่งประมวลกฎหมายอาญา และยังสามารถนำไปสู่การฟ้องร้องเรียกค่าเสียหายทางแพ่งแยกต่างหากได้อีกด้วย คดีที่เกิดขึ้นทางออนไลน์อาจเกี่ยวข้องกับพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์เพิ่มเติมด้วย ส่วนกฎหมายว่าด้วยการหมิ่นพระบรมเดชานุภาพของประเทศไทย (มาตรา 112) เป็นความผิดที่แยกต่างหากและมีความร้ายแรงกว่า ซึ่งจะกล่าวถึงแยกไว้ด้านล่าง

อะไรคือการหมิ่นประมาทในประเทศไทย

การหมิ่นประมาทในประเทศไทยนิยามไว้ในมาตรา 326 แห่งประมวลกฎหมายอาญา ว่าเป็นการใส่ความผู้อื่นต่อบุคคลที่สาม โดยประการที่น่าจะทำให้ผู้อื่นนั้นเสียชื่อเสียง ถูกดูหมิ่น หรือถูกเกลียดชัง ความผิดฐานนี้จึงต้องอาศัยข้อความที่สื่อสารไปยังบุคคลอื่นอย่างน้อยหนึ่งคน และข้อความนั้นต้องมีลักษณะที่อาจก่อให้เกิดความเสียหายต่อชื่อเสียงของเป้าหมาย มาตรา 327 ขยายความคุ้มครองไปถึงการใส่ความผู้ตาย ในกรณีที่การใส่ความนั้นน่าจะเป็นเหตุให้บิดา มารดา คู่สมรส หรือบุตรของผู้ตายเสียชื่อเสียง การหมิ่นประมาทตามกฎหมายไทยไม่จำเป็นต้องเป็นลายลักษณ์อักษร การหมิ่นประมาทด้วยวาจาก็ครอบคลุมด้วยเช่นกัน โดยมาตรา 328 กำหนดโทษที่หนักขึ้นเมื่อการหมิ่นประมาทกระทำโดยการโฆษณา ทั้งบุคคลธรรมดาและนิติบุคคล เช่น บริษัท สามารถถูกหมิ่นประมาทได้ และสามารถเป็นผู้เสียหายในคดีได้เช่นกัน

การหมิ่นประมาททางอาญาและบทลงโทษ

ความผิดฐานหมิ่นประมาทของประเทศไทยบัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายอาญา และการบังคับใช้กฎหมายส่วนใหญ่เป็นไปในทางอาญามากกว่าทางแพ่ง ความผิดฐานพื้นฐานและความผิดฐานโฆษณาที่มีเหตุฉกรรจ์มีบทลงโทษดังต่อไปนี้

การดำเนินคดีส่วนใหญ่เป็นไปตามมาตรา 328 เนื่องจากเนื้อหาที่ถูกกล่าวหาว่าหมิ่นประมาทมักถูกเผยแพร่ทางสิ่งพิมพ์ การออกอากาศ หรือทางอินเทอร์เน็ต หน่วยงานเฝ้าระวังด้านเสรีภาพสื่อและสิทธิมนุษยชนได้เรียกร้องให้ประเทศไทยยกเลิกความผิดทางอาญาสำหรับการหมิ่นประมาทมาเป็นเวลาหลายปี โดยตั้งข้อสังเกตว่าผู้ร้องเรียน รวมถึงบริษัทต่าง ๆ บางครั้งใช้การร้องทุกข์ทางอาญาเพื่อตอบโต้การรายงานข่าวเชิงวิพากษ์หรือรีวิวของผู้บริโภค

ข้อต่อสู้ทางกฎหมาย

ประเทศไทยยอมรับข้อต่อสู้ตามกฎหมายที่กำหนดไว้ชัดเจน มาตรา 329 บัญญัติว่าบุคคลจะไม่มีความผิดฐานหมิ่นประมาท หากกระทำโดยสุจริต แสดงความคิดเห็นหรือข้อความเพื่อป้องกันตนหรือป้องกันส่วนได้เสียเกี่ยวกับตนตามคลองธรรม เพื่อความชอบธรรม ในฐานะเป็นการติชมด้วยความเป็นธรรมซึ่งบุคคลหรือสิ่งใดอันเป็นวิสัยของประชาชนย่อมกระทำ หรือเพื่อรายงานข่าวเกี่ยวกับการดำเนินกระบวนพิจารณาของศาลหรือหน่วยงานราชการโดยสุจริต มาตรา 330 กล่าวถึงเรื่องความจริง กล่าวคือ ถ้าจำเลยพิสูจน์ได้ว่าข้อความที่ใส่ความนั้นเป็นความจริง ผู้นั้นไม่ต้องรับโทษ แต่ห้ามมิให้พิสูจน์ และไม่อาจอ้างข้อต่อสู้นี้ได้ ในกรณีที่การใส่ความนั้นเป็นเรื่องส่วนตัวและการพิสูจน์นั้นจะไม่เป็นประโยชน์แก่ประชาชน ดังนั้น ความจริงเพียงอย่างเดียวจึงมิใช่เกราะป้องกันที่สมบูรณ์ในประเทศไทย โดยทั่วไปต้องมีประโยชน์สาธารณะควบคู่ไปด้วยเสมอ มาตรา 331 คุ้มครองคู่ความและทนายความที่แสดงความคิดเห็นในกระบวนการพิจารณาคดีของศาล

ข้อควรระวัง: แตกต่างจากระบบกฎหมายคอมมอนลอว์หลายประเทศ ความจริงเพียงอย่างเดียวมิใช่ข้อต่อสู้ที่สมบูรณ์ในประเทศไทย ภายใต้มาตรา 330 จำเลยต้องแสดงทั้งว่าข้อความนั้นเป็นความจริงและการพิสูจน์นั้นเป็นประโยชน์ต่อสาธารณะ และห้ามพิสูจน์ในกรณีที่เป็นเรื่องส่วนตัวล้วน ๆ

การเยียวยา ค่าเสียหาย และการฟ้องคดีแพ่ง

นอกเหนือจากช่องทางทางอาญาแล้ว ผู้เสียหายจากการหมิ่นประมาทสามารถฟ้องคดีละเมิดภายใต้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ได้ ซึ่งอนุญาตให้เรียกค่าสินไหมทดแทนสำหรับความเสียหายต่อชื่อเสียง และศาลอาจสั่งให้จำเลยดำเนินมาตรการที่เหมาะสมเพื่อฟื้นฟูชื่อเสียงของโจทก์ เช่น การตีพิมพ์คำขอโทษหรือคำแก้ไข ค่าเสียหายทางแพ่งจะประเมินตามความเสียหายที่ปรากฏ และไม่มีเพดานตามกฎหมายกำหนดไว้ตายตัว ในคดีอาญา มาตรา 332 ให้ศาลมีอำนาจสั่งให้ยึดและทำลายวัตถุหรือส่วนของวัตถุที่มีข้อความหมิ่นประมาท และให้โฆษณาคำพิพากษาทั้งหมดหรือแต่บางส่วนในหนังสือพิมพ์โดยให้จำเลยเป็นผู้ชำระค่าโฆษณา เมื่อศาลพิพากษาลงโทษฐานหมิ่นประมาทโดยการโฆษณา ผู้เสียหายยังสามารถเรียกค่าสินไหมทดแทนภายในคดีอาญาได้อีกด้วย บทลงโทษในคดีอาญาคือจำคุกหรือปรับ ในขณะที่การฟ้องคดีแพ่งมุ่งเรียกค่าสินไหมทดแทนเป็นตัวเงิน

อายุความและกำหนดเวลาการร้องทุกข์

การหมิ่นประมาทตามประมวลกฎหมายอาญาเป็นความผิดอันยอมความได้ ซึ่งหมายความว่าจะมีการดำเนินคดีได้ต่อเมื่อผู้เสียหายร้องทุกข์ และคู่กรณีสามารถยอมความกันได้ มาตรา 333 บัญญัติว่าความผิดฐานหมิ่นประมาทเป็นความผิดที่ต้องร้องทุกข์จึงจะดำเนินคดีได้ ด้วยเหตุนี้ ผู้เสียหายจึงต้องยื่นคำร้องทุกข์ทางอาญาภายในสามเดือนนับแต่วันที่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำความผิด หากพ้นกำหนดเวลาดังกล่าว สิทธิในการดำเนินคดีย่อมระงับไป สำหรับการฟ้องคดีละเมิดทางแพ่ง ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์กำหนดอายุความโดยทั่วไปไว้หนึ่งปี นับแต่วันที่ผู้เสียหายรู้ถึงการละเมิดและรู้ตัวผู้จะพึงต้องใช้ค่าสินไหมทดแทน ดังนั้นการดำเนินการโดยเร็วจึงมีความสำคัญในทั้งสองช่องทาง

การหมิ่นประมาททางออนไลน์และพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์

การหมิ่นประมาททางออนไลน์และผ่านสื่อสังคมออนไลน์มักถูกดำเนินคดีตามมาตรา 328 แห่งประมวลกฎหมายอาญาในฐานะการหมิ่นประมาทโดยการโฆษณา เนื่องจากข้อความที่โพสต์นั้นเข้าถึงบุคคลที่สามได้ พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมเมื่อ พ.ศ. 2560 กำหนดโทษแยกต่างหากสำหรับการนำเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ซึ่งข้อมูลคอมพิวเตอร์อันเป็นเท็จหรือบิดเบือนที่น่าจะก่อให้เกิดความเสียหาย แต่บทบัญญัติหลักเรื่องข้อมูลเท็จ (มาตรา 14) ร่างขึ้นโดยยกเว้นพฤติการณ์ที่เป็นความผิดฐานหมิ่นประมาทตามประมวลกฎหมายอาญาไว้อย่างชัดแจ้ง ดังนั้นการกล่าวโจมตีชื่อเสียงล้วน ๆ จึงควรถูกดำเนินคดีในฐานความผิดหมิ่นประมาท มิใช่ภายใต้บทบัญญัตินั้น ในทางปฏิบัติ ผู้ร้องเรียนบางครั้งก็ยังคงเพิ่มข้อหาตามพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์เข้าไปในคดีหมิ่นประมาททางออนไลน์ด้วย ซึ่งเป็นแนวปฏิบัติที่ถูกวิพากษ์วิจารณ์จากหน่วยงานเฝ้าระวังด้านเสรีภาพในการแสดงออก พระราชบัญญัติฉบับนี้ยังกล่าวถึงความรับผิดชอบของตัวกลางและผู้ให้บริการเกี่ยวกับเนื้อหาที่ผิดกฎหมายด้วย

ข้อควรระวัง: พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์และความผิดฐานหมิ่นประมาทตามประมวลกฎหมายอาญาเป็นคนละเรื่องกัน มาตรา 14 แห่งพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์มุ่งเอาผิดข้อมูลคอมพิวเตอร์อันเป็นเท็จ และตามถ้อยคำของบทบัญญัตินี้ ไม่ใช้บังคับกับกรณีที่พฤติการณ์นั้นเป็นความผิดฐานหมิ่นประมาทตามประมวลกฎหมายอาญา แม้ในบางกรณีจะมีการตั้งข้อหาทั้งสองฐานร่วมกันในคดีทางออนไลน์ก็ตาม

การหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ: ความผิดที่แยกต่างหาก

ประเทศไทยยังมีความผิดฐานหมิ่นพระบรมเดชานุภาพตามมาตรา 112 แห่งประมวลกฎหมายอาญา ซึ่งบัญญัติว่าผู้ใดหมิ่นประมาท ดูหมิ่น หรือแสดงความอาฆาตมาดร้ายพระมหากษัตริย์ พระราชินี รัชทายาท หรือผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ต้องระวางโทษจำคุกตั้งแต่สามปีถึงสิบห้าปี นี่เป็นความผิดที่แยกต่างหากและมีความร้ายแรงกว่าการหมิ่นประมาททั่วไปตามมาตรา 326 ถึง 333 อย่างมาก โดยเกี่ยวข้องเฉพาะกับสมาชิกราชวงศ์ที่ระบุไว้เท่านั้น และพนักงานอัยการปฏิบัติต่อความผิดนี้ในฐานะเรื่องความมั่นคงแห่งชาติ มิใช่ข้อพิพาทเรื่องชื่อเสียงส่วนบุคคล ผู้เชี่ยวชาญแห่งสหประชาชาติและองค์กรด้านเสรีภาพสื่อได้แสดงความกังวลซ้ำแล้วซ้ำเล่าเกี่ยวกับขอบเขตและบทลงโทษของกฎหมายฉบับนี้ บทความนี้กล่าวถึงมาตรา 112 เพียงเพื่อแยกความแตกต่างจากการหมิ่นประมาททั่วไป ซึ่งเป็นหัวข้อหลักของหน้านี้

วิธีการฟ้องคดี

สำหรับการหมิ่นประมาททางอาญา ผู้เสียหายสามารถยื่นฟ้องคดีอาญาโดยตรงต่อศาลได้เอง หรือแจ้งความต่อตำรวจซึ่งอาจส่งเรื่องต่อไปยังพนักงานอัยการ เนื่องจากการหมิ่นประมาทเป็นความผิดอันยอมความได้ คดีจึงอาจถอนฟ้องหรือยอมความกันได้ คำร้องทุกข์ต้องยื่นภายในสามเดือนนับแต่วันที่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำความผิด สำหรับการฟ้องคดีแพ่ง ผู้เสียหายจะฟ้องคดีละเมิดเรียกค่าสินไหมทดแทนและมาตรการฟื้นฟูชื่อเสียง โดยอยู่ภายใต้อายุความหนึ่งปี ข้อพิพาทจำนวนมากเริ่มต้นด้วยหนังสือทวงถามที่เรียกร้องให้ขอโทษ แก้ไขข้อความ และชดใช้ค่าเสียหาย ก่อนที่จะเริ่มกระบวนการทางกฎหมายอย่างเป็นทางการ